Giữa những vùng nước kín gió của vịnh Xuân Đài và đầm Cù Mông, hàng nghìn lồng bè nuôi thủy sản đã trở thành một phần quen thuộc trong cảnh quan các làng biển phía bắc Phú Yên.
Nổi bật nhất trong số đó là nghề nuôi tôm hùm.
Từ một nghề mới được người dân thử nghiệm vào khoảng đầu thập niên 1990, nuôi tôm hùm dần phát triển thành một ngành kinh tế biển quan trọng, làm thay đổi sinh kế của nhiều cộng đồng ven biển Sông Cầu. Các tài liệu trong nhiều thời kỳ vì vậy thường gọi Sông Cầu là “thủ phủ tôm hùm” của Việt Nam.
📍 Nghề nuôi tôm hùm tập trung ở đâu?
Nghề nuôi tôm hùm Phú Yên không tập trung trong một làng nghề duy nhất.
Các vùng nuôi truyền thống nổi bật tập trung ở khu vực Sông Cầu, với hai không gian mặt nước quan trọng là:
Vịnh Xuân Đài và đầm Cù Mông.
Ngoài ra, nghề nuôi tôm hùm trước đây còn được ghi nhận tại một số vùng biển thuộc Tuy An và Vũng Rô. Tuy nhiên, Sông Cầu vẫn là khu vực có quy mô và mức độ tập trung nổi bật nhất.
Địa chỉ trước sắp xếp: Thị xã Sông Cầu, tỉnh Phú Yên.
Địa chỉ hiện nay: Khu vực Sông Cầu, tỉnh Đắk Lắk.
Trên VietAdventure vẫn nên giữ cụm từ “Phú Yên” trong tiêu đề và nội dung để thể hiện vùng địa lý, lịch sử và thương hiệu du lịch gắn với nghề.
🗺️ Không nên đặt một marker cho toàn bộ nghề
Đây là điểm rất quan trọng khi xây dựng bản đồ.
Không nên chọn một trại tôm rồi đặt tên:
“Làng nghề nuôi tôm hùm Phú Yên”.
Bởi vùng nuôi trải rộng trên nhiều khu vực.
Thay vào đó, VietAdventure nên xây dựng một bài tổng quan “Nghề nuôi tôm hùm Phú Yên”, sau đó liên kết tới từng vùng nuôi cụ thể.
Một POI hiện được dữ liệu bản đồ ghi nhận là Thủ Phủ Tôm Hùm – Sông Cầu Phú Yên tại khu vực Xuân Đài. Tuy nhiên, đây là một cơ sở cụ thể và không đại diện cho toàn bộ vùng nuôi.
🦞 Nghề bắt đầu phát triển từ khoảng năm 1990
Các tài liệu lịch sử về nghề nuôi tôm hùm tại Phú Yên đều đặt giai đoạn hình thành và phát triển vào khoảng đầu thập niên 1990.
VnExpress ghi nhận nghề nuôi tôm hùm xuất khẩu tại vịnh Xuân Đài bắt đầu từ khoảng năm 1990. Báo Nhân Dân cũng xác định nghề nuôi tôm hùm Phú Yên bắt đầu phát triển từ những năm 1990.
Ban đầu, người dân tận dụng vùng nước ven bờ để thử nghiệm những lồng nuôi tương đối đơn giản.
Từ kinh nghiệm thực tế, kỹ thuật dần được cải tiến và số hộ tham gia ngày càng tăng.
🌊 Vì sao Sông Cầu phù hợp với tôm hùm?
Sông Cầu có một lợi thế tự nhiên rất đặc biệt.
Đó là hệ thống vịnh, đầm và vùng nước ven biển tương đối kín, nổi bật với vịnh Xuân Đài và đầm Cù Mông.
Riêng vịnh Xuân Đài có diện tích mặt nước khoảng 13.000 ha theo các nguồn trước đây. Điều kiện mặt nước tại khu vực này tạo thuận lợi cho nghề nuôi thủy sản lồng bè phát triển.
Các cộng đồng ven biển vốn sống bằng đánh bắt dần bổ sung thêm một sinh kế mới:
đánh bắt → ương giống → nuôi lồng → thu hoạch → thương mại tôm hùm.
🛖 Những lồng tôm giữa vịnh
Hình thức đặc trưng của Phú Yên là nuôi tôm hùm trong lồng trên biển.
Những lồng nuôi được bố trí dưới mặt nước và kết nối với hệ thống bè nổi.
Người nuôi sử dụng ghe nhỏ để di chuyển từ bờ ra bè, kiểm tra lồng, cho tôm ăn, vệ sinh và theo dõi tình trạng đàn tôm.
Nhìn từ trên cao, những vùng lồng bè tạo thành các ô vuông trải trên mặt nước – một cảnh quan rất đặc trưng của các vùng nuôi thủy sản Sông Cầu.
🦞 Tôm hùm bông
Một trong những loài có giá trị cao được nuôi tại Phú Yên là tôm hùm bông.
Loài này có kích thước lớn và giá trị thương mại cao.
Báo Nhân Dân ghi nhận tôm hùm bông từng là đối tượng nuôi chủ lực nhờ tốc độ tăng trưởng, kích thước và giá trị kinh tế.
Tuy nhiên, chi phí con giống và thời gian nuôi cũng cao, khiến người dân phải cân nhắc khá nhiều trước mỗi vụ.
🦞 Tôm hùm xanh
Bên cạnh tôm hùm bông, tôm hùm xanh, còn được gọi là tôm hùm đá trong một số tài liệu, cũng trở thành đối tượng nuôi phổ biến.
Nguồn Báo Nhân Dân cho biết khi giá giống tôm hùm bông tăng và thời gian nuôi dài, nhiều hộ chuyển sang nuôi tôm hùm xanh nhiều hơn.
Vì vậy, khi giới thiệu nghề tôm hùm Phú Yên không nên đồng nhất toàn bộ vùng nuôi với duy nhất tôm hùm bông.
🐟 Tôm ăn gì?
Phương thức nuôi truyền thống phụ thuộc nhiều vào thức ăn thủy sản tươi.
Các nguồn về vùng Sông Cầu từng ghi nhận thức ăn gồm nhiều loại cá tạp, cua, ghẹ, sò, ốc và các động vật thủy sinh khác.
Mỗi ngày, thức ăn được vận chuyển từ bờ xuống ghe rồi đưa đến từng vùng bè.
Từ đó hình thành cả một hệ thống dịch vụ hậu cần xung quanh nghề:
con giống → thức ăn → ghe vận chuyển → vật liệu làm lồng → thương lái → thu mua → nhà hàng → vận chuyển tôm sống.
🌅 Một ngày của người nuôi tôm
Công việc thường bắt đầu từ việc chuẩn bị thức ăn.
Người nuôi sử dụng ghe ra bè, kiểm tra lồng rồi cho tôm ăn.
Ngoài việc cung cấp thức ăn, họ phải thường xuyên theo dõi sức khỏe tôm, vệ sinh lồng và quan sát môi trường nước.
Nghề này vì vậy không đơn giản là thả tôm xuống biển rồi chờ đến ngày thu hoạch.
Tôm sống hoàn toàn trong môi trường nước tự nhiên, nên chỉ một biến động lớn về nhiệt độ, độ mặn, lượng oxy hoặc chất lượng nước cũng có thể ảnh hưởng tới cả vùng nuôi.
🦐 Từ tôm giống đến tôm thương phẩm
Phú Yên còn từng là khu vực quan trọng về khai thác và ương tôm hùm giống.
Các tài liệu trước đây ghi nhận nguồn tôm giống tự nhiên xuất hiện tại đầm Cù Mông, vịnh Xuân Đài, đầm Ô Loan và Vũng Rô.
Tôm giống nhỏ được ương trước khi chuyển sang giai đoạn nuôi thương phẩm.
Nguồn giống là một trong những vấn đề lớn của nghề bởi việc sản xuất giống nhân tạo ở quy mô thương mại lâu nay vẫn là thách thức, khiến ngành nuôi phụ thuộc nhiều vào nguồn giống tự nhiên và nguồn nhập từ bên ngoài.
🏘️ Những làng biển thay đổi nhờ con tôm
Tác động kinh tế của nghề thể hiện rất rõ tại các làng ven biển Sông Cầu.
Một ví dụ nổi bật là Vịnh Hòa, thuộc xã Xuân Thịnh cũ.
Tư liệu năm 2011 mô tả nơi đây từng là một làng chài nghèo, nhưng nghề nuôi tôm hùm đã làm thay đổi mạnh đời sống của nhiều hộ dân.
Các khu vực như Xuân Thịnh, Xuân Phương và Xuân Đài cũng nhiều lần được các nguồn báo chí nhắc đến như những vùng trọng điểm của nghề.
💰 Một ngành kinh tế biển giá trị cao
Các con số lịch sử cho thấy quy mô kinh tế rất lớn của nghề.
Năm 2020, Báo Nhân Dân ghi nhận toàn tỉnh Phú Yên có sản lượng tôm hùm khoảng 700–950 tấn/năm, giá trị khoảng 1.000 tỷ đồng, tạo việc làm ổn định cho khoảng 6.000 lao động trực tiếp cùng nhiều dịch vụ hậu cần. Riêng Sông Cầu đạt khoảng 500–600 tấn/năm trong giai đoạn được thống kê.
Đây là số liệu lịch sử, không nên dùng làm quy mô hiện tại năm 2026.
Số lồng, hộ nuôi, sản lượng và giá trị thay đổi theo từng năm do thị trường, quy hoạch, dịch bệnh và điều kiện môi trường.
⚠️ Nghề có giá trị cao nhưng rủi ro cũng rất lớn
Tôm hùm là vật nuôi có giá trị cao, đồng nghĩa mỗi lồng tôm có thể chứa một khoản vốn đáng kể.
Nghề phải đối mặt với nhiều rủi ro:
mưa lũ – thay đổi độ mặn – thiếu oxy – dịch bệnh – ô nhiễm nước – mật độ lồng quá cao – biến động giá tôm – chi phí con giống và thức ăn.
Trận lũ tháng 11/2020 từng làm hơn 2.000 lồng tôm hùm thương phẩm tại Sông Cầu bị chết, cho thấy mức độ nhạy cảm của nghề trước biến động môi trường.
Đến năm 2025, chính quyền phường Sông Cầu tiếp tục ghi nhận tình trạng người dân phải bán tôm bị ngộp sau ảnh hưởng mưa lũ.
🌱 Bài toán môi trường
Sự phát triển quá nhanh của lồng bè từng tạo áp lực đáng kể lên môi trường nước.
Thức ăn dư thừa, chất thải của tôm và mật độ nuôi cao có thể tích tụ dưới đáy vùng nuôi.
Đây là lý do các cơ quan chuyên môn đã thử nghiệm nhiều giải pháp nhằm cải thiện môi trường.
Một mô hình từng được triển khai tại Phú Yên là:
Tôm hùm + vẹm xanh + rong sụn.
Mục tiêu là tận dụng các đối tượng nuôi khác để hỗ trợ cải thiện môi trường và đồng thời tạo thêm sản phẩm cho người dân.
🔬 Từ kinh nghiệm dân gian đến nuôi bền vững
Những lồng tôm đầu tiên phần lớn dựa vào kinh nghiệm của ngư dân.
Khi quy mô tăng lên, nghề phải chuyển dần sang quản lý dựa trên kỹ thuật và quan trắc môi trường.
Đến năm 2026, trang thông tin chính thức của phường Sông Cầu vẫn thường xuyên công bố kết quả quan trắc vùng nuôi trồng thủy sản, cho thấy việc kiểm soát chất lượng môi trường nước hiện là một phần quan trọng trong quản lý vùng nuôi.
Đây cũng là hướng phát triển cần thiết nếu muốn duy trì thương hiệu tôm hùm Sông Cầu lâu dài.
🦞 Tôm hùm và thương hiệu Sông Cầu
Qua hơn ba thập niên phát triển, tôm hùm đã trở thành một trong những sản phẩm gắn mạnh với tên tuổi Sông Cầu.
Năm 2022, địa phương từng tổ chức Lễ hội Tôm hùm Sông Cầu nhằm quảng bá nghề nuôi tôm, sản phẩm thủy sản và hình ảnh vùng biển.
Điều này cho thấy tôm hùm đã vượt khỏi phạm vi một sản phẩm nuôi trồng đơn thuần.
Nó dần trở thành một phần trong nhận diện về:
Sông Cầu – Vịnh Xuân Đài – biển Phú Yên – tôm hùm.
📸 Có thể tham quan bè nuôi tôm hùm không?
Vùng nuôi tôm hùm có tiềm năng rất lớn cho loại hình du lịch trải nghiệm nghề biển.
Nếu được chủ bè đồng ý và có phương tiện bảo đảm an toàn, khách có thể tìm hiểu cách bố trí lồng, cách người dân cho tôm ăn và nghe câu chuyện về nghề.
Tuy nhiên, bè nuôi là khu vực sản xuất trên mặt nước, không phải điểm tham quan công cộng.
VietAdventure không nên hướng dẫn du khách tự thuê ghe hoặc tự ý lên bè khi chưa có sự đồng ý của người nuôi.
🌊 Trải nghiệm phù hợp
Một sản phẩm du lịch nghề tôm hùm có thể được xây dựng theo hành trình:
Làng biển → đi ghe → vùng lồng bè → tìm hiểu lồng nuôi → xem tôm hùm → tìm hiểu thức ăn và chăm sóc → trở về bờ → thưởng thức hải sản.
Nếu tổ chức tốt, đây sẽ là một trải nghiệm đặc trưng mà không phải vùng du lịch biển nào cũng có.
Điểm hấp dẫn không chỉ nằm ở việc “xem tôm”.
Du khách có thể hiểu được cả một hệ sinh thái sinh kế của cộng đồng ven biển.
🗺️ Gợi ý hành trình Sông Cầu
Có thể kết hợp nghề nuôi tôm hùm với tuyến:
Vịnh Xuân Đài → vùng nuôi tôm hùm → Gành Đỏ → Vịnh Hòa → Bãi Ôm → Từ Nham → Làng muối Tuyết Diêm → Đầm Cù Mông.
Nếu xây dựng tuyến nghề biển Phú Yên:
Nuôi tôm hùm Sông Cầu → Chế biến cá cơm Hòa An → Nước mắm Gành Đỏ → Muối Tuyết Diêm → Thúng chai Phú Mỹ → Nước mắm Long Thủy.
Tuyến này tạo thành câu chuyện rất rõ:
đánh bắt → nuôi trồng → chế biến → làm muối → làm nước mắm → phương tiện nghề biển.
⚠️ Lưu ý khi tham quan vùng nuôi
Không tự ý lên bè nuôi tôm.
Không chạm, bắt hoặc cho tôm ăn khi chưa được chủ bè đồng ý.
Khi đi ghe hoặc lên bè cần sử dụng áo phao và tuân thủ hướng dẫn của người vận hành phương tiện.
Không xả rác, thức ăn hoặc vật dụng xuống vùng nuôi.
Trong thời tiết xấu, gió mạnh, mưa lớn hoặc khi địa phương có cảnh báo về điều kiện biển, không nên tổ chức trải nghiệm trên mặt nước.
💙 Từ làng chài đến “thủ phủ tôm hùm”
Khoảng đầu những năm 1990, nuôi tôm hùm vẫn còn là một nghề mới đối với nhiều người dân Sông Cầu.
Hơn ba thập niên sau, những vùng lồng bè đã trở thành một phần quen thuộc của vịnh Xuân Đài và đầm Cù Mông.
Con tôm hùm giúp nhiều gia đình chuyển từ đánh bắt ven bờ sang nuôi trồng thủy sản có giá trị cao. Đồng thời, nó tạo ra cả một chuỗi dịch vụ từ con giống, thức ăn, ghe thuyền, lồng bè đến thu mua và thương mại.
Nhưng hành trình ấy cũng cho thấy một bài học khác: biển không phải nguồn tài nguyên vô hạn.
Để nghề tiếp tục tồn tại, giá trị kinh tế phải đi cùng quản lý mật độ nuôi, kiểm soát dịch bệnh và bảo vệ chất lượng môi trường nước.
Vì vậy, câu chuyện nghề nuôi tôm hùm Phú Yên không chỉ là câu chuyện làm giàu từ biển.
Đó còn là câu chuyện về cách những cộng đồng ven vịnh Xuân Đài và đầm Cù Mông học cách sống cùng biển, khai thác giá trị của biển và tìm con đường để giữ nghề cho những thế hệ tiếp theo.
