Mỗi độ Tết đến xuân về, giữa không khí hội làng của vùng đất Phú Yên, những chiếc chòi tre được dựng lên, tiếng trống vang giục giã và giọng Anh Hiệu cất lên những câu hô vừa dí dỏm, vừa giàu chất thơ.
Người trong chòi chăm chú nghe.
Người đứng bên ngoài cũng dõi theo từng câu hát.
Một con bài được rút ra nhưng tên của nó không nhất thiết được đọc ngay. Anh Hiệu có thể bắt đầu bằng một câu ca dao, một đoạn lục bát hay một câu ứng tác, để người chơi vừa nghe, vừa đoán, vừa chờ xem con bài nào sẽ xuất hiện.
Đó là Bài chòi – một hình thức sinh hoạt văn hóa kết hợp trò chơi, âm nhạc, thơ ca, diễn xuất và giao lưu cộng đồng, đã được lưu truyền qua nhiều thế hệ ở Phú Yên.
🎴 Bài chòi là gì?
Tên gọi có thể hiểu rất trực quan:
Bài là những quân bài dùng trong cuộc chơi.
Chòi là những chòi nhỏ được dựng để người chơi ngồi.
Nhưng Bài chòi không đơn thuần là một trò chơi bài.
UNESCO mô tả nghệ thuật Bài chòi Trung Bộ là một loại hình đa dạng, kết hợp âm nhạc, thơ ca, diễn xuất, hội họa và văn học, với hai hình thức chính là hội chơi Bài chòi và trình diễn Bài chòi.
Chính sự kết hợp giữa trò chơi và diễn xướng đã khiến Bài chòi trở thành một sinh hoạt văn hóa cộng đồng đặc biệt.
🏆 Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia
Ngày 21/11/2014, Phú Yên tổ chức đón bằng công nhận Nghệ thuật Bài chòi tỉnh Phú Yên là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
Đây được ghi nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia đầu tiên của tỉnh Phú Yên.
Các tài liệu thời điểm đó mô tả Bài chòi Phú Yên là loại hình nghệ thuật dân gian tổng hợp giữa thơ, nhạc, hát và diễn xướng; lời hô, câu hát thường sử dụng thể lục bát nên gần gũi và dễ nhớ.
🌏 UNESCO ghi danh năm 2017
Một dấu mốc lớn hơn đến vào năm 2017.
UNESCO ghi danh “Nghệ thuật Bài chòi Trung Bộ Việt Nam” vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.
Đây là di sản chung của cộng đồng thực hành Bài chòi tại miền Trung, chứ không phải danh hiệu dành riêng cho Phú Yên.
Ngày 19/5/2018, lễ đón bằng UNESCO được tổ chức tại Phú Yên với sự phối hợp của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch và UBND tỉnh Phú Yên.
Vì vậy, khi viết trên VietAdventure nên dùng cách diễn đạt chính xác:
“Bài chòi Phú Yên là một bộ phận của Nghệ thuật Bài chòi Trung Bộ Việt Nam được UNESCO ghi danh năm 2017.”
🕰️ Bài chòi ở Phú Yên có từ bao giờ?
Nguồn của Chính phủ khi Phú Yên đón bằng di sản quốc gia năm 2014 cho biết nghệ thuật Bài chòi đã xuất hiện tại Phú Yên hơn ba thế kỷ, gắn với quá trình người Việt tiến về phương Nam và hình thành vùng đất Phú Yên.
Tuy nhiên, nguồn gốc chính xác của Bài chòi nói chung vẫn có những cách lý giải khác nhau.
Vì vậy không nên khẳng định một cá nhân hoặc một năm cụ thể là thời điểm “phát minh ra Bài chòi” nếu không có tư liệu lịch sử đủ chắc chắn.
Điều có thể xác định rõ hơn là qua nhiều thế hệ, Bài chòi đã trở thành một sinh hoạt văn hóa đặc trưng của cộng đồng cư dân Nam Trung Bộ, trong đó có Phú Yên.
🛖 Hội Bài chòi
Hình thức dễ hình dung nhất là hội chơi Bài chòi.
Theo UNESCO, trò chơi thường được tổ chức với những chòi tre, đặc biệt gắn với dịp Tết Nguyên đán.
Các chòi được bố trí quanh không gian hội.
Người chơi mua thẻ rồi vào chòi.
Ở khu vực trung tâm có bộ bài và người điều khiển cuộc chơi.
Nhưng nhân vật thực sự tạo nên linh hồn của hội Bài chòi lại là Anh Hiệu hoặc Chị Hiệu.
🎤 Anh Hiệu – linh hồn của cuộc chơi
Anh Hiệu không đơn giản chỉ là người rút và đọc tên con bài.
Người Hiệu phải biết:
hát – hô – ứng tác – diễn – pha trò – sử dụng ca dao, tục ngữ và thơ – tương tác với người chơi.
Khi một quân bài được rút ra, người Hiệu có thể sử dụng câu hát để gợi ý tên quân bài.
Người chơi phải nghe và nhận ra con bài được nhắc đến.
Chính khả năng ứng biến khiến mỗi cuộc chơi có thể mang một màu sắc khác nhau.
Cùng một con bài nhưng người Hiệu khác nhau có thể sáng tạo những câu hô hoàn toàn khác.
🎶 Hô thai
Một yếu tố rất đặc trưng của Bài chòi là hô thai.
Thay vì chỉ đọc thẳng tên con bài, người Hiệu đưa tên quân bài vào câu hát hoặc dùng câu hát làm gợi ý.
Nội dung có thể lấy từ:
ca dao – tục ngữ – thơ lục bát – chuyện đời sống – tình yêu – lao động – quê hương – những câu chuyện vui trong cộng đồng.
Vì vậy, người nghe vừa theo dõi trò chơi vừa thưởng thức tài ứng tác của người Hiệu.
Đây cũng là lý do thắng thua không phải giá trị duy nhất của Bài chòi.
Niềm vui nằm rất nhiều ở nghe hô, đoán bài, đối đáp và cùng cười với cộng đồng.
🃏 Bộ bài tới
Hội Bài chòi truyền thống sử dụng các quân thuộc bộ bài tới.
Mỗi quân có tên gọi riêng, và chính tên quân bài trở thành chất liệu để người Hiệu xây dựng câu hô.
Bộ bài, cách làm thẻ và kỹ thuật tổ chức hội cũng là một phần tri thức của di sản. UNESCO xác định những người làm thẻ bài và dựng chòi cùng với nghệ nhân Hiệu và người biểu diễn đều thuộc cộng đồng nắm giữ, thực hành Bài chòi.
Như vậy, Bài chòi không chỉ được bảo tồn bằng những câu hát.
Nó còn bao gồm tri thức về quân bài, chòi, luật chơi, âm nhạc và cách tổ chức cuộc hội.
🥁 Khi có người trúng
Mỗi người chơi theo dõi những quân bài mình đang giữ.
Khi quân bài tương ứng xuất hiện, cuộc chơi tiếp tục cho đến khi có người đủ điều kiện thắng theo luật của hội.
Tiếng trống và không khí cổ vũ làm cho khoảnh khắc này trở nên náo nhiệt.
Nhưng phần thưởng truyền thống thường mang nhiều ý nghĩa lấy may đầu năm và chung vui hơn là đặt nặng giá trị vật chất.
Chính phủ từng mô tả cái thú của Bài chòi không nằm ở chuyện sát phạt hay thắng thua, mà ở niềm vui đầu năm cùng xóm làng qua những câu hát bình dị và giàu chất thơ.
🌾 Bài chòi của người lao động
Một trong những giá trị đặc biệt của Bài chòi là tính dân gian rất rõ.
Câu hát không nhất thiết phải nói về những điều xa xôi.
Đời sống lao động, ruộng đồng, làng quê, tình yêu, gia đình, quan hệ xóm giềng và những câu chuyện thường ngày đều có thể trở thành chất liệu.
Người Hiệu giỏi còn có khả năng đưa những chuyện đang xảy ra trong cộng đồng vào câu hô.
Nhờ vậy, Bài chòi không phải một hình thức nghệ thuật đóng kín.
Nó luôn có khả năng phản ánh cuộc sống của chính những người đang ngồi xem.
😄 Tiếng cười trong Bài chòi
Hài hước là một phần hấp dẫn của Bài chòi.
Người Hiệu có thể dùng lối nói dí dỏm, chơi chữ và ứng tác để tạo tiếng cười.
Nhưng đằng sau những câu vui đôi khi là những lời nhắc nhở về cách sống, tình nghĩa, đạo đức hoặc những thói hư tật xấu.
Vì vậy, Bài chòi vừa có tính giải trí vừa có khả năng truyền tải kinh nghiệm sống và quan niệm của cộng đồng.
🎵 Không chỉ chơi bài – còn có trình diễn Bài chòi
Bài chòi hiện tồn tại dưới hai dạng lớn.
Một là hội chơi Bài chòi, có người chơi và những chòi.
Hai là Bài chòi trình diễn, trong đó các nghệ nhân biểu diễn các làn điệu, câu chuyện và hoạt cảnh mà không nhất thiết tổ chức đầy đủ một cuộc chơi.
UNESCO cũng xác định rõ hai hình thức này trong hồ sơ di sản.
Đây là điểm VietAdventure nên phân biệt để tránh việc cứ thấy biểu diễn hát Bài chòi lại gọi là “Hội Bài chòi”.
🎭 Từ độc diễn đến sân khấu
Tư liệu của Cục Di sản Văn hóa mô tả lịch sử Bài chòi qua nhiều dạng phát triển.
Ở dạng ban đầu, một người Hiệu vừa hô hát vừa sử dụng động tác để làm cuộc chơi hấp dẫn.
Qua thời gian, câu hát dài hơn, diễn xuất phong phú hơn và xuất hiện hình thức đối đáp.
Sau đó nghệ thuật tiếp tục phát triển theo hướng trình diễn và sân khấu hóa.
Điều này giải thích tại sao ngày nay Bài chòi có thể xuất hiện cả ở:
hội làng – sân khấu – câu lạc bộ – lễ hội – chương trình văn hóa – hoạt động phục vụ du khách.
🌟 Nét riêng của Bài chòi Phú Yên
Bài chòi Phú Yên có một số nét thực hành địa phương rất thú vị.
Cục Di sản Văn hóa ghi nhận ngoài những người mua thẻ ngồi trên chòi, tại một số hội ở Phú Yên còn có người trải chiếu ngồi dưới đất xung quanh các chòi nhưng vẫn mua thẻ và cùng tham gia chơi.
Tư liệu cũng ghi nhận hiện tượng Anh Hiệu và người chơi đối đáp, chẳng hạn tại hội Bài chòi ở làng Long Thủy.
Khi dâng thưởng, người Hiệu còn có thể biểu diễn các làn điệu cổ như xuân nữ, xàng xê, hò quảng, kèm lời chúc an khang, làm ăn thuận lợi cho người thắng.
Đây là những chi tiết rất đáng nhấn mạnh khi giới thiệu Bài chòi Phú Yên thay vì chỉ viết chung về Bài chòi miền Trung.
🏖️ Bài chòi Long Thủy
Long Thủy là một địa danh đáng chú ý trong tư liệu về Bài chòi Phú Yên.
Cục Di sản Văn hóa sử dụng hội Bài chòi tại làng Long Thủy như một ví dụ về nét riêng trong cách tổ chức và tương tác giữa người Hiệu với người chơi.
Long Thủy đồng thời là một làng biển lâu đời.
Điều này giúp VietAdventure có thể xây dựng một cụm nội dung văn hóa rất hay:
Làng biển Long Thủy → Nghề nước mắm Long Thủy → Hội Bài chòi → Lễ hội cầu ngư → Hát bả trạo → Hát bội.
Như vậy người đọc có thể nhìn thấy nhiều lớp văn hóa cùng tồn tại trong một cộng đồng ven biển Phú Yên.
🧑🤝🧑 Một cuộc vui của cả làng
Giá trị lớn của Bài chòi nằm ở tính cộng đồng.
Người biết hát có thể làm Hiệu.
Người khác vào chòi chơi.
Trẻ nhỏ đứng ngoài xem.
Người lớn tuổi nghe những câu hát quen thuộc.
Người không tham gia chơi vẫn có thể đứng quanh thưởng thức.
UNESCO nhấn mạnh Bài chòi là một hình thức văn hóa và giải trí quan trọng trong cộng đồng làng xã; việc truyền dạy chủ yếu được thực hiện qua gia đình, nghệ nhân, câu lạc bộ, trường học và các hội nhóm.
👴 Nghệ nhân – người giữ ký ức Bài chòi
Bài chòi là di sản phi vật thể.
Điều đó có nghĩa giá trị quan trọng nhất không nằm trong một tòa nhà hay một hiện vật.
Nó nằm trong con người.
Người nghệ nhân nhớ hàng trăm câu hô.
Người khác biết những làn điệu cổ.
Có người biết làm quân bài.
Có người biết dựng chòi.
Có người biết cách tổ chức cả một hội chơi.
Nếu không còn người thực hành và truyền lại những kỹ năng ấy, một phần di sản cũng mất theo.
🏘️ Các nhóm và câu lạc bộ Bài chòi Phú Yên
Hồ sơ kiểm kê phục vụ UNESCO năm 2014 ghi nhận nhiều nhóm thực hành Bài chòi ở Phú Yên.
Trong số đó có nhóm nghệ nhân Bài chòi tại Dân Phước, Sông Cầu, CLB các trò chơi dân gian tại Giai Sơn, An Mỹ, Tuy An và CLB đàn, hát dân ca phường 5 tại Tuy Hòa.
Đây là dữ liệu kiểm kê lịch sử năm 2014, không nên hiểu rằng tình trạng hoạt động của tất cả các nhóm hiện nay vẫn giống thời điểm đó.
Nhưng nó cho thấy phạm vi thực hành Bài chòi từng trải rộng từ Sông Cầu, Tuy An đến Tuy Hòa.
🌱 Bảo tồn Bài chòi
Sau khi di sản được UNESCO ghi danh, Phú Yên triển khai các chương trình bảo vệ và phát huy giá trị Bài chòi.
Đề án giai đoạn 2021–2023 từng đặt mục tiêu mở rộng câu lạc bộ tại các xã, phường ven biển, đồng bằng và miền núi; tăng số địa phương tổ chức hội Bài chòi vào lễ hội hoặc Tết và xây dựng các điểm biểu diễn.
Điều đáng chú ý là bảo tồn Bài chòi không có nghĩa chỉ đưa nghệ thuật lên sân khấu lớn.
Giá trị cốt lõi vẫn nằm ở việc để cộng đồng tiếp tục chơi, tiếp tục hát và tiếp tục truyền dạy.
🧧 Bài chòi và Tết
Nếu hát bội ở Phú Yên gắn khá rõ với nhiều lễ hội cầu ngư thì Bài chòi đặc biệt gắn với không khí Tết và hội xuân.
Sau một năm lao động, người dân tập trung tại không gian chung, dựng chòi và tổ chức cuộc vui.
Người chơi không cần là nghệ nhân.
Người chưa từng chơi cũng có thể đứng xem và dần hiểu luật.
Vì thế, Bài chòi tạo ra một không gian mà ranh giới giữa người biểu diễn – người chơi – khán giả không quá tách biệt.
📸 Trải nghiệm Bài chòi
Nếu có dịp gặp một hội Bài chòi truyền thống, đừng chỉ đứng ngoài chụp ảnh.
Điều thú vị nhất là thử ngồi vào chòi, nhận thẻ bài và nghe Anh Hiệu hô.
Ban đầu có thể chưa hiểu hết phương ngữ hoặc cách liên hệ giữa câu hát với quân bài.
Nhưng chính việc chờ đợi, nghe tiếng trống và quan sát phản ứng của những người xung quanh tạo nên trải nghiệm Bài chòi.
Đây là một loại hình văn hóa cần tham gia mới cảm nhận rõ hơn giá trị của nó.
🗺️ Có nên tạo marker “Bài chòi Phú Yên”?
Không nên tạo một marker duy nhất.
Bài chòi là di sản văn hóa phi vật thể, không phải một công trình hay địa điểm cố định.
VietAdventure nên tạo bài tổng quan:
Bài chòi Phú Yên
Sau đó liên kết tới từng địa điểm thực hành, câu lạc bộ hoặc sự kiện đã được xác minh.
Các hội Bài chòi vào Tết cũng nên được quản lý dưới dạng Sự kiện, bởi thời gian và địa điểm có thể thay đổi từng năm.
🎭 Bài chòi, hát bội và hát bả trạo khác nhau thế nào?
Ba loại hình đều rất đáng đưa vào hệ thống văn hóa Phú Yên nhưng không nên gộp chung.
Bài chòi kết hợp trò chơi dân gian với hô hát, âm nhạc và diễn xướng.
Hát bội/hát tuồng là nghệ thuật sân khấu truyền thống có nhân vật, tuồng tích, hóa trang và hệ thống biểu diễn riêng.
Hát bả trạo là hình thức diễn xướng dân gian gắn đặc biệt với cộng đồng ngư dân và lễ hội cầu ngư.
Khi đặt cạnh nhau, ba nội dung này giúp người đọc thấy văn hóa Phú Yên phong phú hơn rất nhiều so với hình ảnh quen thuộc về biển và danh lam thắng cảnh.
💙 Tiếng hô giữa mùa xuân xứ Nẫu
Bài chòi không cần một sân khấu đồ sộ.
Chỉ cần những chiếc chòi, bộ bài, tiếng trống và một người Hiệu biết hát, biết kể chuyện, biết làm mọi người bật cười.
Nhưng từ những thứ tưởng như đơn giản ấy lại hình thành một không gian văn hóa đặc biệt.
Người dân gặp nhau.
Người già truyền lại câu hát.
Người trẻ học cách chơi.
Người xa lạ có thể cùng ngồi trong một cuộc vui.
Qua hàng trăm năm, Bài chòi đã đi từ những hội làng trở thành một di sản được quốc gia công nhận và cùng với Bài chòi Trung Bộ bước vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại của UNESCO.
Nhưng danh hiệu không phải điều duy nhất làm nên giá trị của Bài chòi.
Giá trị lớn nhất có lẽ vẫn là khoảnh khắc tiếng trống vang lên, Anh Hiệu bắt đầu một câu hô và mọi người cùng im lặng chờ xem:
Con bài nào sắp được gọi tên?
Đó là lúc Bài chòi Phú Yên vẫn đang sống – không chỉ trong hồ sơ di sản, mà trong ký ức, tiếng hát và cuộc vui của cộng đồng xứ Nẫu.
