Giữa tiếng trống, tiếng kèn vang lên trong những ngày hội làng ven biển, các nhân vật với khuôn mặt hóa trang đậm, xiêm áo rực rỡ lần lượt bước ra sân khấu.
Người trung nghĩa, kẻ gian thần, vị tướng, ông vua, đào võ, kép võ… mỗi nhân vật được thể hiện bằng giọng hát, động tác và màu sắc hóa trang mang tính ước lệ đặc trưng.
Đó là hát bội, còn gọi là hát tuồng – một loại hình sân khấu truyền thống đã gắn bó lâu đời với đời sống văn hóa của người dân Phú Yên.
Tại vùng đất này, hát bội không chỉ để thưởng thức. Trong nhiều cộng đồng ven biển, tiếng trống tuồng còn vang lên trong lễ hội cầu ngư, gắn nghệ thuật sân khấu với tín ngưỡng và đời sống tinh thần của ngư dân.
🎭 Hát bội hay hát tuồng?
Hát bội và hát tuồng về cơ bản là hai cách gọi của cùng một loại hình nghệ thuật sân khấu truyền thống.
“Tuồng” thường được dùng trong các tài liệu nghiên cứu, giáo dục và tên gọi nghệ thuật sân khấu; còn “hát bội” là cách gọi quen thuộc ở nhiều địa phương miền Trung và miền Nam.
Phú Yên nằm trong vùng Nam Trung Bộ – một trong những không gian mà nghệ thuật tuồng từng phát triển mạnh. Tài liệu giáo dục nghệ thuật cũng xác định Bình Định, Phú Yên và Khánh Hòa là những địa bàn tiêu biểu của tuồng ở khu vực này.
Hát bội – Hát tuồng Phú Yên
Cách đặt này giúp người tìm “hát bội Phú Yên” hay “hát tuồng Phú Yên” đều có thể tiếp cận nội dung.
🕰️ Hát tuồng ở Phú Yên có từ bao giờ?
Hát tuồng là loại hình sân khấu có lịch sử lâu đời ở Việt Nam, nhưng để xác định chính xác thời điểm nghệ thuật này xuất hiện tại Phú Yên cần phân biệt lịch sử chung của tuồng với lịch sử các gánh hát địa phương.
Một số tư liệu văn hóa Phú Yên ghi nhận hoạt động hát tuồng tại địa phương hình thành rõ nét vào những năm cuối thế kỷ XIX, trong đó có sự xuất hiện của gánh tuồng Phú Nhiêu.
Sang thế kỷ XX, nghệ nhân và diễn viên tuồng Phú Yên tiếp tục tham gia vào không gian nghệ thuật rộng hơn của miền Trung.
Năm 1952, khi Đoàn tuồng Liên khu 5 được thành lập, lực lượng nghệ sĩ của đoàn quy tụ những tài năng hát bội đến từ Quảng Nam, Quảng Ngãi, Bình Định, Phú Yên và các địa phương trong khu vực.
Điều đó cho thấy Phú Yên không đứng ngoài dòng chảy của nghệ thuật tuồng Nam Trung Bộ mà là một bộ phận trong không gian văn hóa tuồng của khu vực.
🥁 Khi tiếng trống hát bội vang lên
Hát bội có một ngôn ngữ sân khấu rất khác với sân khấu hiện đại.
Người xem không chỉ nghe lời hát.
Họ còn “đọc” nhân vật thông qua:
khuôn mặt hóa trang – màu sắc – trang phục – dáng đi – ánh mắt – động tác tay – cách cầm binh khí – giọng hát – tiếng trống và tiếng kèn.
Nghệ thuật tuồng mang tính ước lệ và cách điệu cao. Nội tâm và tính cách nhân vật được đẩy lên rõ nét bằng cả giọng hát lẫn hình thể.
Một động tác trên sân khấu đôi khi có thể tượng trưng cho một hành trình dài.
Một vòng sân khấu có thể thay cho việc vượt núi, đi đường hoặc chuyển sang một không gian khác.
Người xem tuồng vì thế không chỉ xem những gì đang diễn ra trước mắt mà còn sử dụng trí tưởng tượng để hoàn thiện thế giới sân khấu.
🎨 Nhìn mặt đoán nhân vật
Một nét hấp dẫn của hát bội là nghệ thuật hóa trang.
Khuôn mặt diễn viên được vẽ với những đường nét và màu sắc mạnh, giúp khán giả phần nào nhận biết tính cách, địa vị hoặc kiểu nhân vật ngay khi họ xuất hiện.
Hóa trang không đơn thuần nhằm làm diễn viên nổi bật.
Nó là một phần của ngôn ngữ sân khấu tuồng.
Cùng với trang phục và động tác, khuôn mặt giúp xây dựng những kiểu nhân vật quen thuộc như trung thần, gian thần, võ tướng, đào, kép, lão…
Tuy nhiên, ý nghĩa màu sắc và đường nét còn phụ thuộc vào hệ thống nhân vật, vở diễn và truyền thống biểu diễn, vì vậy không nên giản lược thành công thức kiểu “một màu luôn luôn có một ý nghĩa duy nhất”.
🥁 Dàn nhạc của hát tuồng
Âm nhạc giữ vai trò rất quan trọng.
Dàn nhạc tuồng truyền thống sử dụng các nhóm nhạc cụ như:
trống, thanh la – nhị, hồ, tam, tứ, nguyệt – sáo, tiêu và kèn bầu.
Trong đó, bộ gõ và kèn tạo nên âm thanh mạnh mẽ rất dễ nhận biết của sân khấu tuồng.
Âm nhạc không chỉ làm nền.
Tiếng trống có thể báo hiệu sự xuất hiện của nhân vật, nhấn mạnh hành động, tạo không khí chiến trận hoặc đẩy cảm xúc của một lớp diễn lên cao.
Bởi vậy, nhiều người chưa nhìn thấy sân khấu nhưng chỉ cần nghe tiếng trống, tiếng kèn từ xa đã nhận ra đang có một đêm hát bội.
🌊 Hát bội trong lễ hội cầu ngư Phú Yên
Đây chính là phần đặc sắc nhất khi nói riêng về hát bội Phú Yên.
Ở nhiều cộng đồng cư dân ven biển, hát bội gắn chặt với lễ hội cầu ngư.
Báo Phú Yên ghi nhận khoảng từ rằm tháng Hai đến hết tháng Tám âm lịch là mùa lễ hội cầu ngư ở nhiều lăng, đình vùng biển; trong dịp này, các cộng đồng tổ chức hát án, hát bội để dâng lên thần linh và cầu mong việc làm ăn trên biển thuận lợi.
Như vậy, sân khấu hát bội trong lễ cầu ngư có hai lớp ý nghĩa:
nghệ thuật biểu diễn và thực hành văn hóa – tín ngưỡng cộng đồng.
Người dân vừa xem tuồng, vừa tham gia một sinh hoạt văn hóa của làng biển.
🐋 Hát bội và tín ngưỡng Cá Ông
Lễ hội cầu ngư của cư dân ven biển miền Trung thường gắn với tín ngưỡng thờ Cá Ông – cá voi, được ngư dân kính gọi là Ông Nam Hải.
Trong không gian lễ hội, ngoài các nghi thức tế lễ còn có những hình thức diễn xướng dân gian.
Ở Phú Yên, hai loại hình dễ gặp là:
hát bả trạo và hát bội/hát tuồng.
Hai loại hình này không phải một.
Hát bả trạo là diễn xướng nghi lễ với hình tượng chèo thuyền, có tổng bả trạo và các con trạo cầm mái chèo, kết hợp hát và động tác.
Hát bội là nghệ thuật sân khấu với nhân vật, hóa trang, trang phục, tuồng tích và dàn nhạc.
Nhưng trong một lễ hội cầu ngư, cả hai có thể cùng xuất hiện.
🛶 Hát bả trạo trước – hát bội sau
Có thể hình dung không gian lễ hội cầu ngư Phú Yên theo chuỗi văn hóa:
Lăng Ông → nghi thức cầu ngư → hát bả trạo → hát bội/tuồng → sinh hoạt cộng đồng.
Bả trạo tái hiện hình ảnh tập thể ngư dân trên con thuyền, còn hát bội đưa những câu chuyện và nhân vật của sân khấu truyền thống vào không gian lễ hội.
Chính sự kết hợp này làm cho lễ cầu ngư không đơn thuần là một nghi lễ tín ngưỡng mà còn trở thành nơi bảo tồn nhiều lớp văn hóa dân gian ven biển.
🏘️ Đình Phú Câu – một nơi còn vang tiếng hát bội
Một địa điểm rất đáng chú ý khi xây dựng dữ liệu VietAdventure là đình Phú Câu ở khu vực Tuy Hòa.
Báo Phú Yên năm 2025 ghi nhận vào cuối tháng Ba âm lịch hằng năm, ngư dân khu vực phường 4 cũ cùng góp sức tổ chức lễ hội cầu ngư tại đình Phú Câu.
Trong lễ hội có hoạt động hát bội phục vụ cộng đồng.
Đây là ví dụ rất rõ cho thấy hát bội tại Phú Yên vẫn gắn với không gian văn hóa sống, chứ không chỉ còn tồn tại trong sách hoặc bảo tàng.
🌊 Hát bội ở các làng biển
Không gian thực hành hát bội còn gắn với nhiều cộng đồng ven biển Phú Yên.
Các đoàn hát có thể được mời về biểu diễn trong dịp cầu ngư tại lăng Ông, đình làng hoặc những lễ hội truyền thống.
Bài viết năm 2025 về việc gìn giữ nghệ thuật truyền thống tại Phú Yên ghi nhận chính mùa lễ hội cầu ngư từ tháng Hai đến tháng Tám âm lịch tạo ra không gian để hát bội tiếp tục xuất hiện.
Điều này đặc biệt quan trọng.
Bởi một loại hình nghệ thuật truyền thống chỉ thực sự sống khi vẫn còn:
người diễn → người mời diễn → không gian biểu diễn → người xem → thế hệ tiếp nối.
🎭 Đoàn tuồng Núi Nhạn
Một dấu mốc đáng chú ý của sân khấu tuồng địa phương là sự xuất hiện của Đoàn tuồng Núi Nhạn tại Tuy Hòa.
Vietnam News ghi nhận năm 2017, đoàn tuồng tư nhân Núi Nhạn được thành lập tại TP Tuy Hòa với 24 diễn viên kỳ cựu và trẻ, đến từ Phú Yên và các tỉnh lân cận.
Sự tồn tại của những đoàn biểu diễn như vậy cho thấy hát bội Phú Yên không chỉ được duy trì nhờ lễ hội mà còn nhờ những nghệ nhân và diễn viên tiếp tục theo nghề.
🎬 Những tuồng tích quen thuộc
Tài liệu giáo dục địa phương về Phú Yên ghi nhận trong các lễ hội cầu ngư, những đoàn hát tuồng có thể biểu diễn các tích như:
Tiết Nhơn Quý chinh đông, Lưu Kim Đính hạ san, Mộc Quế Anh dâng cây…
Tuồng truyền thống thường xây dựng những xung đột rõ ràng giữa trung – nịnh, chính – tà, nghĩa – bất nghĩa, lòng trung thành, đạo lý và trách nhiệm.
Chính vì vậy, người xem ngày trước không chỉ tìm đến sân khấu để giải trí mà còn tiếp nhận những quan niệm đạo đức và cách nhìn về con người thông qua câu chuyện.
👴 Ký ức xem hát bội của người Phú Yên
Hát bội từng là một phần ký ức của nhiều thế hệ.
Một bài viết trên Báo Phú Yên năm 2008 kể lại hình ảnh trẻ nhỏ theo người lớn đi xem hát bội, dù ban đầu chưa hiểu hết tuồng tích nhưng vẫn bị hấp dẫn bởi sân khấu, nhân vật và không khí biểu diễn. Bài viết cũng nhắc đến việc hát bội dần thu hẹp không gian, chủ yếu trở lại đình, chùa và các dịp lễ hội, Tết.
Đó cũng là thách thức chung của loại hình nghệ thuật này:
khán giả trẻ ít dần, nghệ nhân lớn tuổi hơn và môi trường biểu diễn truyền thống bị thu hẹp.
🌱 Giữ hát bội trong đời sống hiện đại
Giá trị lớn nhất của hát bội không chỉ nằm ở một vở diễn.
Nó là tổng hợp của nhiều kỹ năng và tri thức:
hát – diễn – vũ đạo – hóa trang – phục trang – nhạc cụ – tuồng tích – nghi lễ – kinh nghiệm sân khấu.
Mất một đoàn hát không chỉ là mất vài diễn viên.
Có thể đồng thời mất đi người biết đánh trống tuồng, người biết hóa trang, người thuộc các lớp diễn cổ, người hiểu nghi thức hát án và người có khả năng truyền nghề.
Bởi vậy, bảo tồn hát bội cần gắn với chính cộng đồng đang duy trì nó.
📸 Xem hát bội ở Phú Yên
Khác với một địa điểm du lịch cố định, Hát bội Phú Yên không nên tạo thành một marker bản đồ duy nhất.
Đây là di sản/nghệ thuật văn hóa, được thực hành tại nhiều địa điểm khác nhau.
VietAdventure nên tạo bài tổng quan:
Hát bội – Hát tuồng Phú Yên
sau đó liên kết đến các POI có hoạt động liên quan như:
đình Phú Câu – các lăng Ông – địa điểm tổ chức lễ hội cầu ngư – các làng biển – không gian biểu diễn nghệ thuật truyền thống.
Khi có lịch biểu diễn cụ thể, có thể tạo thêm Sự kiện → Hát bội trong lễ hội cầu ngư.
⚠️ Lưu ý khi xem hát bội tại lễ cầu ngư
Nếu buổi hát nằm trong khuôn khổ lễ hội cầu ngư, nên nhớ đây không chỉ là chương trình biểu diễn phục vụ du lịch.
Nó còn nằm trong một không gian tín ngưỡng của cộng đồng.
Không chen vào khu vực hành lễ để chụp ảnh.
Không tự ý sử dụng đèn flash ở khoảng cách gần khi nghệ nhân đang biểu diễn hoặc thực hiện nghi thức.
Nếu muốn chụp chân dung nghệ nhân ở hậu trường, nên xin phép.
Quan trọng nhất là dành thời gian xem và nghe, thay vì chỉ đến chụp vài bức ảnh rồi rời đi.
💙 Khi tiếng trống tuồng còn vang ở làng biển
Hát bội từng có thời kỳ hiện diện mạnh mẽ trong đời sống người dân miền Trung.
Ngày nay, những đêm hát không còn phổ biến như trước.
Nhưng ở Phú Yên, khi mùa cầu ngư trở lại, tiếng trống tuồng vẫn có thể vang lên bên những lăng Ông và đình làng ven biển.
Trên sân khấu, người nghệ sĩ vẽ mặt, khoác áo, cất giọng hát và hóa thân thành một nhân vật của câu chuyện từ nhiều thế hệ trước.
Phía dưới, người già có thể nhận ra từng lớp tuồng quen thuộc.
Người trẻ có thể chưa hiểu hết câu hát, nhưng vẫn nhìn thấy một phần văn hóa của quê hương mình.
Chính khoảnh khắc đó làm nên giá trị của Hát bội – Hát tuồng Phú Yên.
Đây không chỉ là một loại hình biểu diễn cổ.
Đó là một phần ký ức văn hóa xứ Nẫu, đặc biệt gắn với đời sống tinh thần của cộng đồng cư dân ven biển – nơi tiếng trống, tiếng kèn và những lớp tuồng vẫn tiếp tục được gìn giữ giữa cuộc sống hiện đại.
