Giữa vùng quê Tuy An có một làng nghề đặc biệt gắn liền với cuộc sống của ngư dân miền Trung: nghề đan thúng chai Phú Mỹ.
Từ những cây tre mỡ tưởng chừng bình dị, qua bàn tay của người thợ, từng nan tre được chẻ, vót, đan, lận vành, tạo hình rồi chống thấm để trở thành những chiếc thúng chai tròn đều, chắc chắn và có thể theo ngư dân ra biển.
Nghề đan thúng chai tại Phú Mỹ đã tồn tại hơn 100 năm, được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác và trở thành một phần trong đời sống văn hóa của người dân địa phương.
📍 Làng nghề thúng chai Phú Mỹ ở đâu?
Địa chỉ trước sắp xếp: Thôn Phú Mỹ, xã An Dân, huyện Tuy An, tỉnh Phú Yên.
Địa chỉ hiện nay: Thôn Phú Mỹ, xã Tuy An Bắc, tỉnh Đắk Lắk.
Sau sắp xếp hành chính năm 2025, khu vực làng Phú Mỹ thuộc xã Tuy An Bắc, tỉnh Đắk Lắk. Nguồn cập nhật của Trung tâm Thông tin du lịch thuộc Cục Du lịch Quốc gia Việt Nam cũng sử dụng địa chỉ mới này.
Làng nằm trong vùng hạ lưu sông Cái, nơi nghề nông, nghề sông nước và hoạt động đánh bắt thủy sản đã gắn bó với người dân qua nhiều thế hệ.
🗺️ Bản đồ
Trên bản đồ hiện có điểm liên quan đến nghề thúng chai tại Phú Mỹ là Thúng Trung Kiều, thuộc xã Tuy An Bắc.
Tuy nhiên, cần phân biệt:
Nghề đan thúng chai Phú Mỹ là một làng nghề, không phải chỉ một cơ sở sản xuất.
Vì vậy khi xây dựng VietAdventure, nên tạo một marker chính:
Làng nghề đan thúng chai Phú Mỹ
Sau đó có thể tạo các cơ sở sản xuất còn hoạt động thành các POI con bên trong làng nghề.
🎋 Nghề hơn trăm năm gắn với nghiệp đi biển
Không có tư liệu thống nhất xác định chính xác ai là người đầu tiên mang nghề đan thúng đến Phú Mỹ.
Các nguồn về làng nghề cho biết nghề hình thành từ lâu, gắn trực tiếp với nghiệp đi biển của cư dân địa phương. Những chiếc thúng chai dần trở thành phương tiện quen thuộc của ngư dân và nghề làm thúng được truyền từ đời này sang đời khác.
Nguồn du lịch năm 2024 xác định nghề đã được duy trì hơn một thế kỷ.
Vì vậy, giá trị của Phú Mỹ không chỉ nằm ở sản phẩm cuối cùng mà còn ở kho kỹ thuật thủ công được nhiều thế hệ người dân gìn giữ.
🌊 Vì sao ngư dân cần thúng chai?
Đối với cư dân miền biển, thúng chai là một phương tiện nhỏ nhưng rất hữu dụng.
Thúng có thể được sử dụng để:
- Đi lại trên quãng ngắn ngoài biển.
- Đưa ngư dân từ bờ ra tàu lớn.
- Chuyển hàng hóa và ngư cụ.
- Câu mực, câu tôm.
- Đánh bắt gần bờ.
- Kéo và thu lưới.
- Hỗ trợ một số hoạt động trên tàu cá.
Tư liệu về Phú Mỹ mô tả chiếc thúng chai như một phương tiện gắn bó mật thiết với ngư dân, đặc biệt trong việc di chuyển giữa bờ và tàu đánh bắt ngoài biển.
Ngày nay, thúng chai còn xuất hiện trong hoạt động du lịch, lễ hội và các chương trình văn hóa biển.
🎋 Tre mỡ – nguyên liệu quan trọng
Nguyên liệu chính để làm thúng chai truyền thống là tre.
VOV ghi nhận người thợ Phú Mỹ lựa chọn tre mỡ đạt độ già thích hợp. Nguồn du lịch quốc gia cũng cho biết loại tre này có đặc tính dẻo dai, chịu nước tốt và được khai thác ở vùng ven sông.
Không phải cây tre nào cũng có thể đưa vào làm thúng.
Tre quá non không đủ độ bền, trong khi tre quá già cũng không đạt yêu cầu về độ dẻo để thực hiện những công đoạn như vót nan, đan và lận vành.
Vì vậy, chọn tre đã là một phần kinh nghiệm của người làm nghề.
🔪 Chẻ tre và vót nan
Sau khi chọn được tre phù hợp, người thợ bắt đầu xử lý nguyên liệu.
Thân tre được chẻ thành những thanh nhỏ, sau đó tiếp tục vót để tạo thành nan.
Nan phải:
tương đối đều – đủ mỏng để đan – đủ dẻo để uốn – nhưng vẫn đủ chắc để chịu lực.
Tư liệu trước đây ghi nhận nan tre sau khi vót còn được phơi nhiều nắng trước khi chuyển sang công đoạn tiếp theo.
Đây là công việc cần sự kiên nhẫn vì một chiếc thúng có kích thước lớn cần rất nhiều nan tre.
🧶 Đan mê thúng
Khi nan đã sẵn sàng, người thợ bắt đầu đan mê.
“Mê” có thể hiểu là phần mặt tre đan lớn sẽ tạo nên thân chính của chiếc thúng.
Các nan được đan xen với nhau thành một mặt tương đối kín. Người thợ phải giữ khoảng cách đều để khi tạo hình, thân thúng không bị lệch hoặc xuất hiện những điểm yếu.
Đây cũng là công đoạn thể hiện rõ tay nghề của người thợ.
Mê đan càng đều và chắc thì chiếc thúng sau khi hoàn thiện càng cân đối và bền.
🕳️ Kỹ thuật lận thúng bằng hầm đất
Đây là một trong những công đoạn thú vị nhất của nghề thúng chai Phú Mỹ.
Người Phú Mỹ có kỹ thuật tạo hình thúng trong một hầm đất.
VOV mô tả người thợ đào hầm dưới đất làm khuôn, sau đó đưa mê thúng đã đan xuống hầm và tiến hành lận để tạo thành hình tròn.
Nguồn của Ủy ban Nhà nước về người Việt Nam ở nước ngoài cũng ghi nhận Phú Mỹ không tạo hình thúng bằng cách đóng trụ trên mặt đất; những gia đình sản xuất quy mô lớn từng đào sẵn nhiều hố có kích thước phù hợp với loại thúng cần làm.
Người thợ phải vừa dùng sức vừa điều chỉnh liên tục để chiếc thúng:
tròn – cân bằng – đều – có hình dáng đẹp.
Nếu thao tác không chuẩn, chiếc thúng có thể bị méo hoặc mất cân đối.
⭕ Lận vành – công đoạn khó
Sau khi thân thúng được tạo hình, phần vành phải được hoàn thiện chắc chắn.
Các tư liệu về nghề Phú Mỹ xem lận vành là một trong những công đoạn quan trọng nhất, đòi hỏi sức khỏe, kinh nghiệm và khả năng điều chỉnh hình dáng.
Vành không chỉ giúp giữ hình dạng tròn của thúng mà còn là phần chịu lực trong quá trình sử dụng.
Sau đó người thợ tiến hành nức vành, liên kết phần vành với thân thúng để tạo thành kết cấu hoàn chỉnh.
🐃 Chống thấm theo phương pháp truyền thống
Một chiếc thúng đan bằng tre sẽ có rất nhiều khe nhỏ giữa các nan.
Muốn đưa xuống biển, người thợ phải xử lý chống thấm.
Theo nguồn của Trung tâm Thông tin du lịch, phương pháp truyền thống tại Phú Mỹ sử dụng hỗn hợp có phân bò để trét kín những khe nan, sau đó sử dụng dầu rái để tăng khả năng chống nước và độ bền.
Nghe có vẻ lạ với người lần đầu tìm hiểu, nhưng đây là một kỹ thuật dân gian đã được sử dụng từ lâu trong nghề làm thúng.
🪔 Dầu rái – lớp bảo vệ chiếc thúng
Sau khi xử lý các khe nan, người thợ tiếp tục quét dầu rái.
VOV ghi nhận thúng hoàn chỉnh được quét dầu rái rồi phơi nắng, giúp tăng độ bền và khả năng chống thấm khi sử dụng.
Sau khi lớp bảo vệ khô, chiếc thúng mới dần đạt trạng thái sẵn sàng để xuống nước.
Như vậy, từ một cây tre đến chiếc thúng chai hoàn chỉnh phải trải qua khá nhiều công đoạn:
Chọn tre → chẻ tre → vót nan → phơi nan → đan mê → tạo hình trong hầm đất → lận vành → nức vành → trét kín khe → quét dầu rái → phơi hoàn thiện.
⏳ Gần một tuần để làm một chiếc thúng lớn
Làm thúng chai không phải công việc có thể hoàn thành trong vài giờ.
Tư liệu về Phú Mỹ cho biết để hoàn thiện một chiếc thúng có đường kính khoảng 2,3 m, một nhóm thợ phụ trách các công đoạn có thể cần gần một tuần.
Thời gian thực tế còn tùy kích thước thúng, số người tham gia, thời tiết và cách tổ chức sản xuất.
Điều này cho thấy giá trị của chiếc thúng không chỉ nằm ở lượng tre sử dụng mà còn ở thời gian và tay nghề thủ công.
👨👩👧 Nghề của nhiều thành viên trong gia đình
Trước đây, một hộ gia đình có thể thực hiện nhiều công đoạn để hoàn thiện cả chiếc thúng.
Về sau, sản xuất có xu hướng chuyên môn hóa hơn.
Người này chuyên vót nan, người khác đan mê, nhóm khác thực hiện lận vành, chống thấm hoặc hoàn thiện sản phẩm. Tư liệu năm 2018 đã ghi nhận cách phân chia lao động theo từng công đoạn như vậy tại Phú Mỹ.
Điều này vừa giúp tăng năng suất vừa tạo việc làm cho nhiều người trong làng.
📉 Nghề truyền thống trước sức ép của vật liệu mới
Nghề thúng tre Phú Mỹ cũng phải đối mặt với thay đổi của thị trường.
Một ghi nhận năm 2024 cho biết thời kỳ phát triển mạnh, làng có khoảng 50 hộ làm nghề. Khi thúng composite xuất hiện và trở nên phổ biến, số hộ tiếp tục nghề truyền thống giảm đáng kể; nguồn này ghi nhận khoảng 10 hộ còn theo nghề tại thời điểm khảo sát.
Trong khi đó, một nguồn du lịch quốc gia cập nhật sau đó lại cho biết vẫn có hơn 100 hộ “gắn bó với nghề”.
Hai con số có cách thống kê khác nhau và không nên dùng thay thế cho nhau. Một bên có thể chỉ tính hộ trực tiếp sản xuất thường xuyên, trong khi nguồn khác dùng phạm vi rộng hơn về các hộ tham gia/gắn bó với nghề.
Vì vậy, VietAdventure không nên ghi một con số hiện tại tuyệt đối nếu chưa có thống kê chính thức thống nhất.
🌏 Thúng Phú Mỹ đi xa khỏi làng
Sản phẩm của Phú Mỹ không chỉ phục vụ ngư dân địa phương.
VOV ghi nhận thúng chai của làng đã được đưa đến nhiều nơi trong nước và cả một số thị trường nước ngoài như Thái Lan, Thụy Sĩ và Nhật Bản.
Các nguồn khác cũng ghi nhận sản phẩm từng được tiêu thụ từ miền Trung đến miền Tây và xuất khẩu.
Từ một phương tiện được làm để phục vụ người đi biển, chiếc thúng tròn của Phú Mỹ vì vậy đã trở thành một sản phẩm thủ công mang dấu ấn văn hóa Việt Nam.
🌊 Thúng chai trong văn hóa biển
Chiếc thúng không chỉ có giá trị kinh tế.
Trong cộng đồng ven biển miền Trung, thúng chai còn xuất hiện trong:
lễ hội cầu ngư – hoạt động văn hóa biển – đua thúng – trình diễn – du lịch trải nghiệm.
Nguồn của Ủy ban Nhà nước về người Việt Nam ở nước ngoài nhận định thuyền thúng là một hình tượng quen thuộc trong đời sống và các lễ hội văn hóa của cư dân địa phương.
Vì thế khi viết về Phú Mỹ, không nên chỉ xem đây là một nơi “sản xuất phương tiện đánh cá”.
Đây còn là một phần di sản nghề biển của cộng đồng.
📸 Trải nghiệm làng nghề
Điểm thú vị nhất khi đến Phú Mỹ là được nhìn thấy cách một chiếc thúng được hình thành từ những nan tre.
Nếu gặp đúng thời điểm sản xuất và được người dân cho phép, có thể quan sát:
vót nan → đan mê → lận thúng trong hầm đất → làm vành → chống thấm → quét dầu rái → phơi thúng.
Đặc biệt, công đoạn lận thúng bằng hầm đất rất đáng tìm hiểu vì thể hiện kinh nghiệm tạo hình truyền thống của người Phú Mỹ.
Những chiếc thúng tre lớn xếp thành hàng cũng tạo nên hình ảnh rất đặc trưng của làng nghề.
⚠️ Không phải khu du lịch biểu diễn
Phú Mỹ trước hết là một khu dân cư và nơi sản xuất thực tế.
Không phải lúc nào đến làng cũng có đầy đủ các công đoạn làm thúng diễn ra cùng lúc.
Nếu muốn vào khu vực sản xuất, quay video hoặc chụp cận cảnh người thợ, nên xin phép trước.
Không nên tự ý bước lên mê thúng, ngồi vào sản phẩm đang hoàn thiện hoặc di chuyển dụng cụ của người làm nghề chỉ để chụp ảnh.
🗺️ Gợi ý hành trình
Vị trí Phú Mỹ khá thuận tiện để kết hợp với các điểm lịch sử và văn hóa ở Tuy An.
Có thể xây dựng hành trình:
Làng nghề thúng chai Phú Mỹ → Thành An Thổ → Quảng Đức Xưa → Nhà thờ Mằng Lăng → Gành Đá Đĩa
Nếu tập trung vào chủ đề làng nghề:
Thúng chai Phú Mỹ → Bánh tráng Hòa Đa → Gốm Quảng Đức → Nước mắm Mỹ Quang
Một tuyến mở rộng toàn vùng Phú Yên có thể là:
Đan đát Vinh Ba → Bánh tráng Hòa Đa → Thúng chai Phú Mỹ → Gốm Quảng Đức → Nước mắm Long Thủy → Nước mắm Gành Đỏ
Qua tuyến này, du khách có thể thấy sự đa dạng của nghề truyền thống Phú Yên: từ tre, gạo, đất sét đến cá và muối biển.
💙 Chiếc thúng mang hồn biển Phú Yên
Một chiếc thúng chai Phú Mỹ nhìn qua có vẻ đơn giản: hình tròn, làm bằng tre và được phủ lớp chống thấm.
Nhưng bên trong đó là rất nhiều kỹ năng.
Người chọn tre phải hiểu tre. Người vót nan phải giữ nan đều. Người đan mê cần đôi tay khéo léo. Người lận thúng phải đủ kinh nghiệm để tạo hình tròn cân đối. Cuối cùng, người thợ còn phải xử lý chống thấm để sản phẩm đủ sức theo ngư dân xuống biển.
Qua hơn một thế kỷ, nghề ấy vẫn còn hiện diện tại Phú Mỹ.
Vì vậy, Nghề đan thúng chai Phú Mỹ không chỉ tạo ra một phương tiện đánh bắt thủy sản. Đó còn là câu chuyện về sự thích nghi với biển, kỹ năng thủ công và đời sống của nhiều thế hệ cư dân Phú Yên.
