Nằm bên vùng hạ lưu sông Cái, Thành An Thổ là một trong những di tích mang nhiều lớp lịch sử của vùng đất Phú Yên. Nơi đây từng giữ vai trò tỉnh lỵ của Phú Yên, sau đó là phủ lỵ Tuy An, đồng thời là nơi Trần Phú – Tổng Bí thư đầu tiên của Đảng Cộng sản Việt Nam – chào đời ngày 1/5/1904.
Không còn nguyên vẹn như một tòa thành cổ, Thành An Thổ ngày nay là một không gian di tích, khảo cổ và tưởng niệm. Những dấu tích còn lại cùng hiện vật khai quật giúp người tham quan hình dung phần nào về trung tâm hành chính Phú Yên trong thế kỷ XIX.
📍 Thành An Thổ ở đâu?
Địa chỉ trước sắp xếp: Thôn An Thổ, xã An Dân, huyện Tuy An, tỉnh Phú Yên.
Địa chỉ hiện nay: Thôn An Thổ, xã Tuy An Bắc, tỉnh Đắk Lắk.
Danh mục di tích quốc gia hiện hành của tỉnh Đắk Lắk xác định Thành An Thổ thuộc xã Tuy An Bắc. Google Maps hiện cũng định vị Thành An Thổ tại khu vực An Thổ, Tuy An Bắc.
🏯 Thành cổ được xây dựng dưới triều Minh Mạng
Thành An Thổ bắt đầu được xây dựng khoảng năm 1832 và hoàn thành khoảng năm 1836, dưới triều vua Minh Mạng. Sau khi hoàn thành, nơi đây trở thành trung tâm hành chính quan trọng của Phú Yên.
Các tư liệu khảo cứu mô tả thành có bình đồ gần vuông, diện tích khoảng 6.400 m², tường thành cao khoảng 3,5 m và được bao quanh bởi hào nước rộng khoảng 15 m.
Thành có bốn cửa:
- Cửa Tiền
- Cửa Hậu
- Cửa Hữu
- Cửa Tả
Bốn cửa mở về bốn hướng Đông, Tây, Nam và Bắc; cổng chính nhìn về phía đông. Theo Ban Quản lý Di tích tỉnh Phú Yên trước đây, chu vi thành khoảng 1.360 m.
🏛️ Tỉnh lỵ Phú Yên một thời
Giá trị của Thành An Thổ không chỉ nằm ở kiến trúc phòng thủ.
Trong giai đoạn 1836–1899, Thành An Thổ giữ vai trò trung tâm hành chính, chính trị quan trọng của Phú Yên. Tư liệu địa phương xác định đây từng là trung tâm chính trị, quân sự, kinh tế và xã hội của tỉnh.
Năm 1888, tỉnh lỵ có thời gian được chuyển từ An Thổ ra Vũng Lắm, gần Tòa Công sứ Pháp bên Vịnh Xuân Đài. Khoảng một năm sau, tỉnh lỵ lại trở về An Thổ.
Đến năm 1899, tỉnh lỵ Phú Yên chuyển ra Long Bình ở khu vực Sông Cầu.
Từ đó, Thành An Thổ tiếp tục giữ vai trò phủ lỵ phủ Tuy An cho đến khoảng năm 1939.
Có thể hình dung tiến trình:
Thành An Thổ → trung tâm tỉnh Phú Yên → phủ lỵ Tuy An → di tích khảo cổ và lịch sử ngày nay.
⚔️ Thành An Thổ và phong trào Cần Vương
Thành An Thổ còn gắn với phong trào Cần Vương chống Pháp ở Phú Yên.
Đầu năm 1886, lực lượng Cần Vương tổ chức bao vây và đánh chiếm Thành An Thổ. Sau đó quân Pháp huy động lực lượng cùng pháo binh để tái chiếm thành vào ngày 4/2/1887.
Đây là một trong những lớp lịch sử quan trọng khiến Thành An Thổ không chỉ có giá trị khảo cổ mà còn gắn với lịch sử đấu tranh tại Phú Yên cuối thế kỷ XIX.
👶 Nơi sinh của Trần Phú
Một dấu mốc đặc biệt khác của Thành An Thổ là đây chính là nơi sinh của Trần Phú.
Ông sinh ngày:
1/5/1904
tại phủ lỵ Tuy An ở Thành An Thổ.
Cha ông là Trần Văn Phổ, làm Giáo thụ tại Tuy An. Trong thời gian công tác, gia đình sinh sống tại An Thổ và Trần Phú chào đời tại đây.
Năm 1907, khi Trần Văn Phổ được điều đến làm Tri huyện Đức Phổ, Quảng Ngãi, gia đình rời An Thổ.
Trần Phú sau này trở thành Tổng Bí thư đầu tiên của Đảng Cộng sản Việt Nam.
Vì vậy, khu di tích Thành An Thổ ngày nay đồng thời có không gian giới thiệu hình ảnh, tài liệu và hiện vật liên quan đến cuộc đời, gia đình và hoạt động của Trần Phú.
🏺 Di tích khảo cổ cấp quốc gia
Một chi tiết quan trọng khi đăng trên VietAdventure là tên loại di tích.
Thành An Thổ được xếp hạng:
Di tích khảo cổ cấp quốc gia
theo:
Quyết định số 37/2005/QĐ-BVHTT ngày 22/8/2005.
Vì vậy, nếu phần dữ liệu website có trường “Xếp hạng”, nên ghi chính xác là:
Di tích khảo cổ cấp quốc gia – năm 2005
thay vì chỉ ghi chung chung “di tích lịch sử quốc gia”.
⛏️ Những phát hiện khảo cổ
Trải qua thời gian dài, phần lớn các công trình kiến trúc nguyên thủy bên trong Thành An Thổ không còn nguyên vẹn.
Các đợt nghiên cứu và khai quật khảo cổ đã giúp tìm thấy nhiều dấu tích, hiện vật liên quan đến quá trình tồn tại của thành.
Khu di tích hiện nay có không gian trưng bày những hiện vật được phát hiện sau cuộc khai quật khảo cổ năm 2008, cùng tư liệu liên quan đến Trần Phú và gia đình.
Chính yếu tố này làm Thành An Thổ khác với nhiều địa điểm lịch sử khác tại Phú Yên: đây đồng thời là di tích khảo cổ, dấu tích thành cổ, trung tâm hành chính xưa và địa điểm lưu niệm.
🧱 Thành An Thổ ngày nay còn gì?
Nếu đến với kỳ vọng nhìn thấy một tòa thành cổ nguyên vẹn, du khách có thể sẽ bất ngờ.
Phần lớn kiến trúc ban đầu của Thành An Thổ đã biến đổi hoặc mất đi qua thời gian. Những công trình phụ trợ từng tồn tại quanh thành như Gò Tượng, Xóm Ngựa hiện chủ yếu còn dưới dạng phế tích.
Một số con đường nông thôn hiện nay được người dân địa phương cho rằng nằm trên hướng đường dẫn ra các cửa thành cũ.
Riêng chợ Thành vẫn còn hoạt động và tiếp tục phục vụ việc mua bán của người dân địa phương.
Điều thú vị khi đến Thành An Thổ vì thế không phải chỉ để “ngắm thành”, mà là tìm hiểu cách một trung tâm hành chính của thế kỷ XIX đã dần hòa vào làng quê và khu dân cư ngày nay.
🏛️ Khu di tích và nhà trưng bày
Khu di tích Thành An Thổ hiện nay được xây dựng trên khuôn viên gần 1.200 m² và hoàn thành vào năm 2011.
Tại đây có không gian trưng bày:
- Hiện vật khảo cổ tìm thấy tại Thành An Thổ.
- Hình ảnh và tư liệu lịch sử.
- Tài liệu về Thành An Thổ.
- Hình ảnh, hiện vật liên quan đến gia đình Trần Phú.
- Nội dung giới thiệu cuộc đời và hoạt động của Trần Phú.
Danh mục di tích hiện hành của tỉnh Đắk Lắk cũng xác nhận tại Thành An Thổ hiện có nhà trưng bày, nơi lưu giữ nhiều hiện vật khảo cổ.
🌊 Thành cổ bên hạ lưu sông Cái
Vị trí của Thành An Thổ được lựa chọn khá thuận lợi.
Thành nằm tại vùng hạ lưu sông Cái, còn gọi là sông Ngân Sơn, trên vùng đồng bằng được phù sa bồi đắp.
Trong quá khứ, tuyến đường Thiên Lý đi qua khu vực này. Từ Thành An Thổ, đường thủy theo sông Cái về phía đông có thể đi ra cửa Tiên Châu và Vịnh Xuân Đài, trong khi đi ngược về phía tây kết nối với vùng phía tây Phú Yên và Tây Nguyên.
Điều này phần nào giải thích vì sao khu vực An Thổ từng thích hợp để đặt một trung tâm hành chính.
📸 Tham quan Thành An Thổ
Thành An Thổ phù hợp với những người thích:
- Lịch sử Phú Yên.
- Khảo cổ học.
- Thành cổ Việt Nam.
- Lịch sử triều Nguyễn.
- Phong trào Cần Vương.
- Tìm hiểu về Trần Phú.
- Các hành trình về nguồn.
Khi đến đây, nên dành thời gian vào nhà trưng bày thay vì chỉ chụp ảnh bên ngoài.
Một số nội dung đáng ghi lại gồm khu lưu niệm, bia di tích, nhà trưng bày, hiện vật khảo cổ, không gian làng An Thổ và những khu vực được xác định liên quan đến thành cổ.
🚗 Di chuyển
Thành An Thổ nằm ở vùng Tuy An, tương đối thuận tiện để kết hợp với nhiều địa điểm nổi tiếng ở phía bắc khu vực Phú Yên.
Khi tìm trên bản đồ, sử dụng:
Thành An Thổ
Địa điểm hiện thuộc:
Thôn An Thổ, xã Tuy An Bắc, tỉnh Đắk Lắk.
🗺️ Gợi ý hành trình khám phá Tuy An
Một tuyến thiên về lịch sử có thể đi:
Thành An Thổ → Di tích Ngân Sơn – Chí Thạnh → Nhà thờ Mằng Lăng.
Nếu muốn kết hợp lịch sử và danh thắng:
Thành An Thổ → Nhà thờ Mằng Lăng → Gành Đá Đĩa → Hải đăng Gành Đèn.
Hoặc:
Thành An Thổ → Chùa Đá Trắng → Vịnh Xuân Đài.
Tuy An có mật độ di sản khá cao. Trang thông tin địa phương hiện liệt kê Thành An Thổ cùng nhiều di tích và danh thắng quan trọng như Gành Đá Đĩa, Địa đạo Gò Thì Thùng, Ngân Sơn – Chí Thạnh, Đền thờ Lê Thành Phương, Chùa Đá Trắng, Đầm Ô Loan và Hòn Yến.
⚠️ Lưu ý khi tham quan
Thành An Thổ là di tích khảo cổ cấp quốc gia, vì vậy khi tham quan nên:
- Không tự ý đào bới hoặc lấy đất, đá, gạch tại khu vực di tích.
- Không trèo lên các dấu tích kiến trúc.
- Không viết hoặc vẽ lên bia và công trình.
- Không chạm vào hiện vật khi chưa được phép.
- Giữ yên lặng trong không gian trưng bày.
- Tôn trọng khu dân cư xung quanh.
- Giữ vệ sinh và cảnh quan.
Nếu muốn tham quan nhà trưng bày vào một ngày hoặc khung giờ cụ thể, nên kiểm tra lịch mở cửa thực tế trước chuyến đi.
💙 Thành An Thổ – nơi nhiều lớp lịch sử gặp nhau
Thành An Thổ là một địa điểm đặc biệt bởi lịch sử nơi đây không chỉ thuộc về một giai đoạn.
Từ một thành được xây dựng dưới triều Minh Mạng, nơi đây trở thành tỉnh lỵ Phú Yên, chứng kiến phong trào Cần Vương, tiếp tục làm phủ lỵ Tuy An và trở thành nơi Trần Phú chào đời vào năm 1904.
Ngày nay, tòa thành xưa không còn nguyên vẹn, nhưng những dấu tích khảo cổ, nhà trưng bày và ký ức lịch sử vẫn giúp Thành An Thổ trở thành một trong những địa chỉ đáng tìm hiểu khi khám phá vùng Tuy An – Phú Yên.
Địa chỉ cũ: Thôn An Thổ, xã An Dân, huyện Tuy An, tỉnh Phú Yên.
Địa chỉ hiện nay: Thôn An Thổ, xã Tuy An Bắc, tỉnh Đắk Lắk.
Xếp hạng: Di tích khảo cổ cấp quốc gia.
Quyết định: 37/2005/QĐ-BVHTT ngày 22/8/2005.
