Giữa vùng đồng bằng phía tây Tuy Hòa có một tuyến đường tưởng như bình thường nhưng lại gắn với một trong những sự kiện quan trọng của Phú Yên trong những ngày cuối tháng 3/1975: Đường số 5 lịch sử.
Ngày nay, tuyến đường năm xưa đã trở thành một phần của Quốc lộ 29, kết nối khu vực Phú Yên với Tây Nguyên. Nhưng tại nhiều địa điểm dọc tuyến đường, những dấu tích và công trình tưởng niệm vẫn nhắc lại Chiến thắng Đường 5, diễn ra từ ngày 19 đến 25/3/1975.
Đây là một địa điểm phù hợp với những hành trình tìm hiểu lịch sử, chiến trường xưa và các “địa chỉ đỏ” của Phú Yên.
📍 Đường số 5 lịch sử ở đâu?
Đường số 5 lịch sử nằm trên địa bàn huyện Tây Hòa cũ của tỉnh Phú Yên.
Theo các tài liệu giới thiệu di tích, đoạn đường gắn với chiến thắng dài khoảng 10 km, từ khu vực cầu Đồng Bò – Hòa Phú, qua Hòa Phong và về phía cầu Tổng – Phú Thứ.
Địa chỉ trước sắp xếp: Khu vực Hòa Phú – Hòa Phong – thị trấn Phú Thứ, huyện Tây Hòa, tỉnh Phú Yên.
Địa chỉ hiện nay: Khu vực xã Tây Hòa và vùng lân cận, tỉnh Đắk Lắk.
Do đây là một tuyến di tích trải dài chứ không phải một công trình nằm tại một tọa độ duy nhất, khi xây dựng dữ liệu VietAdventure nên phân biệt giữa Đường số 5 lịch sử và từng điểm di tích cụ thể trên tuyến.
🛣️ Đường số 5 ngày nay là đường nào?
Đường số 5 lịch sử ngày nay là một phần của Quốc lộ 29.
Quốc lộ 29 hiện là tuyến giao thông kết nối khu vực duyên hải Phú Yên với Đắk Lắk và Tây Nguyên. Báo Nhân Dân khi viết về kỷ niệm 50 năm Chiến thắng Đường 5 cũng xác định “Đường số 5 lịch sử nay là Quốc lộ 29”.
Điều này khiến Đường số 5 khá đặc biệt: đây không chỉ là một di tích để tham quan mà còn là một phần của tuyến giao thông vẫn được sử dụng trong đời sống hiện đại.
🇻🇳 Chiến thắng Đường 5 tháng 3/1975
Giá trị lịch sử lớn nhất của Đường số 5 gắn với những diễn biến của mùa Xuân năm 1975.
Sau thất bại tại Buôn Ma Thuột ngày 10/3/1975, phía Việt Nam Cộng hòa quyết định rút lực lượng khỏi Tây Nguyên về vùng duyên hải miền Trung.
Theo kế hoạch, lực lượng rút lui theo Đường 7, tức tuyến Quốc lộ 25 ngày nay, về phía Củng Sơn.
Sau đó, đoàn quân dự kiến vượt sông Ba, tiếp tục theo Đường số 5 để về tập kết tại khu vực sân bay Đông Tác – Tuy Hòa.
Đường số 5 vì thế trở thành một vị trí chiến lược.
⚔️ Trận đánh mở màn tại Cầu Cháy
Để chuẩn bị ngăn chặn lực lượng rút từ Tây Nguyên xuống, các đơn vị của phía cách mạng tổ chức đánh các cứ điểm trên trục Đường số 5.
Đêm 18 rạng sáng 19/3/1975, Tiểu đoàn Bộ binh 13 cùng một bộ phận hỏa lực của Tiểu đoàn Trợ chiến 189 tiến công cứ điểm Cầu Cháy.
Các lực lượng khác đồng thời hoạt động tại Hòn Sặc, Hòn Kén, Mỹ Thạnh Đông và Mỹ Thạnh Trung.
Ngày 19/3, giao tranh tiếp tục diễn ra quyết liệt tại khu vực Cầu Cháy và ga Gò Mầm.
Đây trở thành những địa danh quan trọng khi nhắc đến Chiến thắng Đường 5.
🚂 Ga Gò Mầm – địa điểm quan trọng của khu di tích
Một trong những địa điểm tiêu biểu nhất để tìm hiểu Đường số 5 hiện nay là khu vực ga Gò Mầm.
Tài liệu của Trường Đại học Phú Yên xác định Di tích lịch sử cấp quốc gia Đường số 5 tại ga Gò Mầm, thị trấn Phú Thứ, huyện Tây Hòa cũ là địa chỉ giáo dục truyền thống, thường xuyên đón học sinh, đoàn viên, cựu chiến binh và người dân đến tham quan.
Vì vậy, nếu VietAdventure cần chọn một điểm đại diện cho cả tuyến Đường số 5 lịch sử, khu di tích tại ga Gò Mầm là lựa chọn hợp lý hơn việc đặt pin ngẫu nhiên trên Quốc lộ 29.
⚔️ Những ngày chiến đấu từ 19–25/3/1975
Từ ngày 19 đến 25/3/1975, các trận đánh trên tuyến Đường số 5 diễn ra liên tục.
Theo Báo Nhân Dân, lực lượng phòng thủ và lực lượng từ Tây Nguyên tìm cách kết nối với nhau, trong khi phía cách mạng tổ chức chặn đánh, chia cắt hai cánh quân.
Đến ngày 24/3, Trung đoàn 64 thuộc Sư đoàn 320 truy kích theo trục Đường 7 đến phía tây Củng Sơn và phối hợp với lực lượng địa phương.
Trên Đường số 5, các đơn vị tiếp tục tổ chức tiến công và chia cắt đoàn quân đang tìm đường xuống đồng bằng.
Đến trưa 25/3/1975, kế hoạch rút lực lượng từ Tây Nguyên xuống vùng duyên hải qua hướng này bị phá vỡ.
🗺️ Mối liên hệ giữa Đường 7 và Đường 5
Để hiểu đúng giá trị của Đường số 5, nên nhìn tuyến đường này trong toàn bộ hành trình rút quân năm 1975:
Tây Nguyên → Đường 7 → Củng Sơn → vượt sông Ba → Đường số 5 → Đông Tác – Tuy Hòa.
Trong đó:
Đường 7 ngày nay tương ứng với phần lớn tuyến Quốc lộ 25.
Đường số 5 ngày nay là một phần của Quốc lộ 29.
Hai tuyến đường này gặp nhau trong không gian chiến dịch tại vùng phía tây Phú Yên, khiến Củng Sơn – sông Ba – Đường 5 trở thành một chuỗi địa danh lịch sử có liên hệ trực tiếp với nhau.
🕊️ Từ Chiến thắng Đường 5 đến ngày 1/4/1975
Sau các trận đánh trên Đường số 5 và việc kiểm soát tình hình ở phía tây, lực lượng cách mạng tiếp tục chuẩn bị tiến về Tuy Hòa.
Rạng sáng 1/4/1975, cuộc tiến công vào thị xã Tuy Hòa bắt đầu và sau đó phát triển về Tuy An, Sông Cầu.
Đến 10 giờ 30 phút ngày 1/4/1975, Phú Yên được giải phóng hoàn toàn.
Vì vậy, Chiến thắng Đường 5 được xem là một trong những sự kiện trực tiếp tạo điều kiện cho cuộc tiến công giải phóng Phú Yên.
🏛️ Di tích lịch sử cấp quốc gia
Với giá trị đặc biệt trong lịch sử địa phương, Đường số 5 được công nhận là di tích lịch sử cấp quốc gia vào năm 1997.
Ngày nay, khu di tích trở thành một “địa chỉ đỏ” phục vụ giáo dục truyền thống.
Đặc biệt vào các dịp kỷ niệm Ngày Giải phóng Phú Yên 1/4, nhiều đoàn cựu chiến binh, học sinh, đoàn viên và người dân trở lại khu vực Đường số 5 để tham quan và tưởng niệm.
Tháng 3/2025, nhân dịp 50 năm giải phóng Phú Yên, đoàn 213 cựu chiến binh Sư đoàn 320/Quân đoàn 34 đã trở lại tham quan Di tích lịch sử cấp quốc gia Đường số 5.
📍 Những địa danh gắn với Đường số 5
Khi xây dựng nội dung VietAdventure, không nên xem Đường số 5 chỉ là một pin bản đồ.
Có thể liên kết tuyến này với các địa danh lịch sử như:
Ga Gò Mầm – Cầu Cháy – Hòn Sặc – Hòn Kén – Cầu Tổng – Cầu Đồng Bò.
Mỗi địa điểm có vai trò khác nhau trong các trận đánh tháng 3/1975.
Nếu xác định được chính xác tọa độ và hiện trạng từng điểm, VietAdventure có thể tạo bài riêng rồi liên kết chúng thành một tuyến tham quan lịch sử Đường số 5.
🚗 Đường số 5 ngày nay
Sau hơn nửa thế kỷ, vùng chiến trường năm xưa đã thay đổi rất nhiều.
Đường số 5 trở thành Quốc lộ 29, trong khi hai bên tuyến đường là các khu dân cư, đồng ruộng, cơ sở sản xuất và những khu vực đô thị mới.
Báo Nhân Dân năm 2025 mô tả khu vực Tây Hòa dọc tuyến Đường 5 cũ đã phát triển mạnh về hạ tầng và kinh tế so với thời chiến.
Chính sự đối lập giữa chiến trường năm 1975 và không gian dân cư hiện nay tạo thêm giá trị khi tham quan tuyến đường.
📸 Tham quan và tìm hiểu lịch sử
Đường số 5 phù hợp với loại hình du lịch lịch sử – về nguồn hơn là điểm check-in phong cảnh thông thường.
Khi đến đây, nên dành thời gian đọc bia, bảng giới thiệu và thông tin tại khu di tích để hiểu diễn biến các trận đánh.
Một số chủ đề ảnh phù hợp gồm:
- Khu tưởng niệm Đường số 5.
- Bia di tích.
- Ga Gò Mầm.
- Quốc lộ 29 ngày nay.
- Cánh đồng và làng quê Tây Hòa.
- Những địa điểm chiến trường xưa còn xác định được.
- Hoạt động về nguồn của cựu chiến binh, học sinh và đoàn viên.
Không nên leo trèo hoặc tạo dáng phản cảm tại bia tưởng niệm và các công trình ghi danh.
🗺️ Gợi ý tuyến “Theo dấu lịch sử Đường 5”
VietAdventure có thể xây dựng một tuyến khá thú vị:
Tuy Hòa → Đông Tác → Đường số 5 → Ga Gò Mầm → Cầu Cháy → Cầu Đồng Bò → sông Ba → Củng Sơn.
Từ Củng Sơn có thể tiếp tục:
Bờ kè Củng Sơn → Quốc lộ 25 cũ/Đường 7 → khu vực phía tây Sơn Hòa.
Hành trình này giúp người đi hình dung tương đối rõ mối liên hệ giữa Đường 7 – Củng Sơn – sông Ba – Đường 5 – Tuy Hòa trong những ngày tháng 3/1975.
⚠️ Lưu ý khi tham quan
Phần lớn Đường số 5 ngày nay nằm trên hoặc gần Quốc lộ 29, vẫn có phương tiện giao thông thường xuyên.
Vì vậy:
- Không dừng xe giữa lòng đường để chụp ảnh.
- Không đứng tại cầu hoặc vị trí khuất tầm nhìn.
- Ưu tiên tham quan tại khu vực di tích có không gian dừng xe.
- Giữ gìn vệ sinh và cảnh quan.
- Tôn trọng bia tưởng niệm và các công trình lịch sử.
- Khi tìm chiến trường cũ ngoài khu di tích chính thức, không tự ý đi vào đất sản xuất hoặc khu vực nhà dân.
💙 Đường số 5 – một tuyến đường, nhiều lớp lịch sử
Nếu chỉ đi ngang qua Quốc lộ 29 ngày nay, rất khó hình dung rằng hơn nửa thế kỷ trước nơi đây từng là một chiến trường quan trọng.
Trong khoảng 19–25/3/1975, Đường số 5 trở thành một mắt xích của các hoạt động quân sự liên quan đến cuộc rút quân từ Tây Nguyên xuống duyên hải và các trận đánh của lực lượng cách mạng nhằm ngăn chặn cuộc rút lui đó.
Những diễn biến tại đây góp phần tạo điều kiện cho cuộc tiến công tiếp theo và việc giải phóng Phú Yên vào 1/4/1975.
Ngày nay, Đường số 5 vừa tiếp tục vai trò giao thông dưới tên Quốc lộ 29, vừa lưu giữ một phần ký ức lịch sử của vùng đất Phú Yên.
