Nhắc đến ẩm thực Phú Yên, bên cạnh bánh hỏi lòng heo, sò huyết Ô Loan hay chả dông, có một món ăn mà chỉ cần nhìn lần đầu cũng đủ khiến nhiều thực khách vừa tò mò vừa dè chừng:
Mắt cá ngừ đại dương.
Một chiếc thố nhỏ được mang ra khi vẫn còn nóng. Bên trong là mắt cá ngừ lớn, nước dùng thơm mùi gừng, sả và các loại gia vị. Khi thưởng thức, phần thịt quanh mắt có vị béo, mềm và đậm đà.
Người dân và nhiều bài viết du lịch còn gọi món ăn này bằng cái tên khá thú vị:
“Đèn pha đại dương”.
Từ một phần nguyên liệu gắn với những chuyến câu cá ngừ xa bờ, mắt cá ngừ đã trở thành một trong những món ăn mang dấu ấn đặc biệt của ẩm thực Phú Yên.
🐟 Từ nghề câu cá ngừ đại dương Phú Yên
Muốn hiểu nguồn gốc món ăn này, phải bắt đầu từ nghề câu cá ngừ đại dương.
Làng biển Phú Câu ở Tuy Hòa được xem là một trong những cái nôi của nghề câu cá ngừ đại dương ở Việt Nam.
Theo tư liệu của Báo Nhân Dân, vào khoảng cuối năm 1993 – đầu năm 1994, trong một chuyến đánh bắt cá chuồn, ngư dân Phú Câu tình cờ phát hiện cá ngừ mắc vào đoạn dây câu. Khi mổ cá, họ thấy trong bụng vẫn còn cá chuồn nên bắt đầu nghiên cứu lưỡi câu, dây câu và thử dùng cá chuồn làm mồi.
Việc đánh bắt cho kết quả tốt và dần được nhiều ngư dân học hỏi. Nghề câu cá ngừ sau đó phát triển mạnh tại Phú Yên rồi lan rộng tới Bình Định, Khánh Hòa, Quảng Ngãi và nhiều vùng biển miền Trung.
Từ những chuyến biển ấy, cá ngừ đại dương dần trở thành một sản vật đặc trưng gắn với Phú Yên.
🌊 Từ biển khơi đến bàn ăn
Cá ngừ đại dương có giá trị thương mại cao nên phần thịt từ lâu được thu mua để tiêu thụ và xuất khẩu.
Nhưng người dân vùng biển không bỏ phí những phần còn lại.
Một ngư dân Long Thủy từng kể rằng trước đây người đi biển không dám ăn phần thịt cá ngừ có giá trị cao mà dành để bán; đầu và lòng cá được giữ lại để chế biến món ăn.
Từ đó, nhiều bộ phận của cá ngừ được người dân chế biến thành những món riêng.
Trong số đó, mắt cá ngừ đại dương trở thành món nổi tiếng nhất.
Đây là một ví dụ rất thú vị về văn hóa ẩm thực miền biển:
Không lãng phí sản vật → tận dụng nguyên liệu → sáng tạo cách chế biến → hình thành đặc sản địa phương.
👁️ Vì sao gọi là “đèn pha đại dương”?
Cá ngừ đại dương có kích thước lớn nên mắt cá cũng lớn hơn rất nhiều so với những loại cá thông thường.
Chính hình dáng tròn, lớn và nổi bật của mắt cá khiến món ăn được ví vui là:
“Đèn pha đại dương”.
Tên gọi nghe có phần hài hước nhưng lại rất dễ nhớ và dần trở thành cách giới thiệu quen thuộc khi nhắc đến món đặc sản này.
Với những người lần đầu nhìn thấy, kích thước mắt cá có thể khiến họ hơi e ngại.
Nhưng khi đã chế biến, phần mắt và mô xung quanh lại mềm, béo và có hương vị khá khác so với thịt cá thông thường.
🍲 Nổi tiếng nhất: mắt cá ngừ hầm thuốc bắc
Mắt cá ngừ có thể được chế biến theo nhiều cách.
Nhưng món gắn với tên tuổi Phú Yên nhiều nhất là:
Mắt cá ngừ đại dương hầm thuốc bắc.
Theo mô tả về cách chế biến truyền thống, mắt cá sau khi được làm sạch được cho vào một thố nhỏ, thêm rau củ, gia vị cùng một số nguyên liệu như táo tàu và kỷ tử rồi nấu chín.
Mỗi quán và mỗi người nấu có thể sử dụng công thức khác nhau, vì vậy không nên coi một danh sách nguyên liệu cụ thể là công thức duy nhất của món ăn.
Điểm chung vẫn là:
mắt cá ngừ → làm sạch → nêm gia vị → cho vào thố → hầm/chưng đến chín → dùng nóng.
🫕 Chiếc thố nhỏ đặc trưng
Một trong những hình ảnh dễ nhận biết nhất của món ăn là chiếc thố sứ hoặc thố đất nhỏ.
Mắt cá được đặt bên trong cùng nước dùng và gia vị.
Khi món chín, nhiều quán mang nguyên thố ra phục vụ để giữ nhiệt.
Cách trình bày này khiến món ăn vừa nóng lâu vừa tạo cảm giác rất riêng so với những món cá thông thường.
Một số cách phục vụ truyền thống còn đặt thố trên đĩa và sử dụng nguồn nhiệt nhỏ phía dưới để giữ món nóng trong lúc khách thưởng thức.
🌿 Gừng, sả và các loại rau thơm
Mắt cá có độ béo khá rõ nên các loại gia vị thơm đóng vai trò quan trọng trong việc cân bằng món ăn.
Tùy công thức có thể sử dụng:
gừng – sả – hành – tiêu – ớt – táo tàu – kỷ tử và các loại rau thơm.
Một cách ăn được ghi nhận tại Phú Yên là cho thêm tía tô và rau thơm thái nhỏ vào thố khi còn nóng.
Hơi nóng làm rau vừa chín tới và tỏa mùi thơm.
Vị cay nhẹ, thơm của rau và gia vị giúp cân bằng phần béo của mắt cá.
🥬 Ăn mắt cá ngừ như thế nào?
Khi thố mắt cá được mang ra, nên thưởng thức lúc còn nóng.
Có thể bắt đầu bằng một chút nước dùng, sau đó dùng thìa hoặc đũa tách từng phần quanh mắt.
Một số quán phục vụ cùng:
rau thơm – tía tô – cải cay – ớt – tiêu hoặc nước chấm riêng.
Tư liệu về ẩm thực Tuy Hòa cũng ghi nhận cách dùng mắt cá cùng cải cay và rau thơm thái nhỏ.
Không nhất thiết phải ăn toàn bộ mắt cá theo một cách duy nhất. Người lần đầu có thể thử từng phần nhỏ để làm quen với kết cấu và độ béo.
😋 Mắt cá có vị như thế nào?
Điểm nổi bật nhất là độ béo và mềm.
Phần thịt và mô quanh mắt mềm, trong khi nước hầm mang vị ngọt của cá hòa với mùi thơm của gia vị.
Nguồn giới thiệu món ăn của cơ quan thông tin đối ngoại mô tả hương vị đặc trưng là bùi và béo, đồng thời mùi của các vị thuốc không lấn át hoàn toàn hương vị cá.
Đây cũng là lý do món ăn tạo ra hai phản ứng rất khác nhau.
Có người nhìn thấy mắt cá lớn thì không muốn thử.
Nhưng cũng có người sau lần đầu thưởng thức lại đặc biệt thích phần béo mềm này.
🔥 Mắt cá ngừ “bốc lửa”
Ngoài kiểu thố truyền thống, món mắt cá ngừ còn có những cách trình bày hiện đại hơn.
Một biến thể từng gây chú ý là mắt cá được phục vụ trong thố và đốt lửa bên ngoài khi mang ra bàn, tạo hiệu ứng “mắt cá bốc lửa”.
Đây là cách trình bày của một số cơ sở, không phải phương pháp bắt buộc của món mắt cá ngừ truyền thống.
Khi viết trên VietAdventure nên tách rõ:
Mắt cá ngừ hầm/chưng = món ăn.
Mắt cá ngừ bốc lửa = một kiểu trình bày/phục vụ.
🍲 Không chỉ có hầm thuốc bắc
Mắt cá ngừ không chỉ có một cách chế biến.
Ngoài món hầm thuốc bắc nổi tiếng, các nguồn ẩm thực còn ghi nhận những cách chế biến như:
hầm tiêu xanh, om dưa cải, chưng cách thủy, nấu cháo hoặc kết hợp trong những món khác.
Tuy nhiên nếu một du khách hỏi:
“Đến Phú Yên lần đầu nên thử mắt cá ngừ món nào?”
thì mắt cá ngừ hầm thuốc bắc/chưng thố vẫn là cách chế biến có tính nhận diện địa phương mạnh nhất.
🐟 Một con cá – nhiều món đặc sản
Điều thú vị là mắt cá chỉ là một phần trong văn hóa ẩm thực cá ngừ Phú Yên.
Từ một con cá ngừ đại dương, người dân có thể chế biến nhiều món:
mắt cá hầm – phi lê cá ngừ – cá ngừ ăn với mù tạt – lườn cá nướng – bao tử cá – lòng cá – trứng cá và nhiều món khác.
Vì vậy VietAdventure không nên chỉ có một bài “Mắt cá ngừ”.
Nên xây dựng một cụm nội dung:
Cá ngừ đại dương Phú Yên → Mắt cá ngừ → Cá ngừ ăn mù tạt → Lườn cá ngừ nướng → Bao tử cá ngừ → Trứng cá ngừ → Nghề câu cá ngừ Phú Câu.
Khi đó món ăn được đặt đúng trong câu chuyện về nghề biển của địa phương.
🎣 Món ăn kể câu chuyện về Phú Câu
Giá trị của mắt cá ngừ không chỉ nằm ở hương vị.
Phía sau chiếc thố nhỏ là cả một câu chuyện về nghề biển.
Từ những ngư dân Phú Câu thử nghiệm nghề câu cá ngừ vào đầu thập niên 1990, những chiếc tàu bắt đầu đi xa hơn và dài ngày hơn.
Cá ngừ được đưa về bờ.
Phần thịt trở thành hàng hóa có giá trị.
Những phần khác được người dân tận dụng và chế biến.
Qua thời gian, một món ăn từng rất gần với đời sống ngư dân lại trở thành thứ mà du khách tìm kiếm khi đến Tuy Hòa.
Bởi vậy có thể kể hành trình của món ăn bằng một chuỗi rất ngắn:
Phú Câu → tàu câu cá ngừ → biển khơi → cá ngừ đại dương → mắt cá → thố hầm → đặc sản Phú Yên.
🏆 Một đặc sản được biết đến rộng rãi
Mắt cá ngừ đại dương ngày nay đã trở thành một trong những món thường xuyên xuất hiện trong các bài giới thiệu ẩm thực Phú Yên.
Một số nguồn cũng ghi nhận món ăn từng được đưa vào các danh sách bình chọn đặc sản hải sản nổi tiếng của Việt Nam.
Tuy nhiên, giá trị đáng chú ý hơn một danh hiệu cụ thể chính là khả năng nhận diện.
Chỉ cần nhắc đến:
“Mắt cá ngừ đại dương”
nhiều người đã liên tưởng ngay đến:
Phú Yên – Tuy Hòa – cá ngừ đại dương.
Đó là điều không phải món ăn địa phương nào cũng làm được.
📍 Ăn mắt cá ngừ ở đâu?
Món ăn phổ biến nhất tại Tuy Hòa và có mặt ở nhiều quán chuyên cá ngừ, quán hải sản và nhà hàng.
Không nên mặc định một quán duy nhất là “nơi khai sinh” món ăn nếu không có tư liệu lịch sử xác thực.
Khi xây VietAdventure, nên tạo bài món ăn này độc lập rồi liên kết đến từng địa điểm ăn uống có phục vụ mắt cá ngừ.
Như vậy khi một quán đóng cửa hoặc thay đổi thực đơn, bài về đặc sản vẫn không bị lỗi thời.
🍽️ Lần đầu ăn nên lưu ý gì?
Mắt cá có kích thước lớn và hình dạng vẫn khá rõ sau khi chế biến nên một số người có thể cảm thấy lạ khi nhìn lần đầu.
Nếu chưa quen, hãy thử phần nước hầm và phần thịt mềm quanh mắt trước.
Nên ăn khi còn nóng vì khi nguội, phần mỡ và mô quanh mắt có thể tạo cảm giác béo rõ hơn.
Người có chế độ ăn cần kiểm soát chất béo, natri hoặc có yêu cầu dinh dưỡng riêng nên cân nhắc khẩu phần và thành phần của món ăn thay vì xem đây là món có tác dụng chữa bệnh.
Không nên quảng bá mắt cá ngừ như một “thuốc bổ” hoặc món chữa bệnh chỉ dựa vào những lời truyền miệng.
💙 Một chiếc thố nhỏ chứa câu chuyện của biển
Mắt cá ngừ đại dương có lẽ không phải món ăn đẹp mắt theo cách thông thường.
Một con mắt cá lớn nằm giữa chiếc thố nóng có thể khiến người lần đầu nhìn thấy hơi ngần ngại.
Nhưng nếu bỏ qua vẻ ngoài ấy, phía sau món ăn lại là một câu chuyện rất Phú Yên.
Đó là câu chuyện của những người ngư dân Phú Câu đã đưa nghề câu cá ngừ đại dương phát triển từ đầu những năm 1990.
Là câu chuyện của những chuyến tàu đi xa bờ nhiều ngày.
Là cách cư dân biển tận dụng từng phần của sản vật sau khi tàu trở về.
Và cuối cùng, từ một phần nguyên liệu tưởng như ít được chú ý, người Phú Yên đã tạo nên một món ăn mà nhiều du khách ngày nay chủ động tìm kiếm khi đặt chân đến Tuy Hòa.
Bởi vậy, Mắt cá ngừ đại dương không chỉ là một món đặc sản.
Nó còn là một phần của câu chuyện:
Phú Yên – biển – ngư dân – nghề câu cá ngừ – và văn hóa ẩm thực xứ Nẫu.
:quality(75)/2024_3_9_638455923421363577_cac-loai-oc-bien.jpg)