Đàn đá Tuy An là một trong những di sản văn hóa đặc sắc gắn với vùng đất Phú Yên. Bộ đàn gồm 8 thanh đá, được phát hiện tại khu vực Hòn Một, thôn Trung Lương, xã An Nghiệp, huyện Tuy An, tỉnh Phú Yên cũ. Các nghiên cứu xác định đàn có niên đại khoảng nửa đầu thiên niên kỷ I trước Công nguyên, tức cách ngày nay hơn 2.500 năm.
Không chỉ có giá trị khảo cổ, đàn đá Tuy An còn đặc biệt bởi những thanh đá tưởng như vô tri lại có thể tạo nên các âm thanh với cao độ khác nhau, hình thành một hệ thống thang âm được giới chuyên môn đánh giá rất cao.
Cơ duyên phát hiện đàn đá Tuy An
Câu chuyện về đàn đá Tuy An bắt đầu khá tình cờ.
Năm 1990, trong lúc làm rẫy tại vùng núi Hòn Một, ông Huỳnh Ngọc Hồng phát hiện một thanh đá khác thường. Khi tác động vào thanh đá, nó phát ra âm thanh trong và khác với những viên đá bình thường.
Từ phát hiện ban đầu, việc tìm kiếm tiếp tục được thực hiện. Hơn một năm sau, tổng cộng 8 thanh đá đã được tìm thấy, tạo thành bộ đàn đá Tuy An.
Đến năm 1992, bộ đàn được trao cho Bảo tàng Phú Yên để nghiên cứu và bảo quản. Hội đồng khoa học sau đó tiến hành nghiên cứu và xác định đây là một bộ đàn đá cổ có niên đại khoảng 2.500 năm.
Bộ đàn đá Tuy An có 8 thanh đá
Bộ đàn đá Tuy An gồm 8 thanh, nhưng mỗi thanh lại có kích thước và trọng lượng khác nhau.
Theo tài liệu nghiên cứu được công bố, các thanh có chiều dài khoảng 30–59 cm, trọng lượng dao động từ khoảng 2,3–14 kg và được chế tác từ đá riolit pocfia.
Sự khác nhau về chiều dài, độ dày, hình dáng và kích thước giúp các thanh tạo ra những âm thanh khác nhau khi được gõ vào.
Điều đáng chú ý là đây không đơn thuần là những viên “đá kêu” tự nhiên. Chúng đã được con người lựa chọn và chế tác để trở thành một hệ thống nhạc cụ.
Một trong những bộ đàn đá đặc biệt của Việt Nam
Giá trị nổi bật của đàn đá Tuy An nằm ở hệ thống thang âm.
Viện Âm nhạc Việt Nam cho biết bộ đàn được giới chuyên môn đánh giá là một trong những bộ đàn đá hoàn chỉnh nhất được phát hiện tại Việt Nam. Kết quả nghiên cứu cho thấy thang âm của đàn có sự gần gũi với các thang âm truyền thống ở khu vực Nam Á và Đông Nam Á.
Các tài liệu nghiên cứu của địa phương cũng đánh giá đàn đá Tuy An nổi bật về chất liệu, số lượng thanh, kích thước, trọng lượng, hình dáng, kỹ thuật chế tác và khả năng âm nhạc.
Đặc biệt, đàn có khả năng trình diễn một số làn điệu dân ca, dân nhạc và ngày nay còn có thể được kết hợp với các nhạc cụ khác trong biểu diễn.
Âm thanh của đá từ hơn 2.500 năm trước
Có lẽ điều thú vị nhất khi tìm hiểu đàn đá Tuy An là câu hỏi: Người xưa đã tạo ra âm nhạc từ đá như thế nào?
Từ hàng nghìn năm trước, con người đã biết lựa chọn những loại đá thích hợp, chế tác thành các thanh có kích thước khác nhau rồi sử dụng chúng để tạo âm thanh.
Một thanh đá lớn, dài và dày thường tạo âm thanh khác với thanh nhỏ, ngắn và mỏng. Khi nhiều thanh có cao độ khác nhau được sắp xếp thành một hệ thống, chúng trở thành một nhạc cụ thực sự.
Đàn đá vì thế không chỉ cho thấy đời sống âm nhạc của cư dân cổ mà còn phản ánh khả năng cảm nhận âm thanh, lựa chọn vật liệu và kỹ thuật chế tác đá của con người thời xa xưa.
Đàn đá và kèn đá – hai di sản đặc biệt của Tuy An
Nhắc đến đàn đá Tuy An cũng không thể bỏ qua kèn đá Tuy An.
Sau khi đàn đá được phát hiện, tại khu vực Tuy An người dân tiếp tục tìm thấy những hiện vật bằng đá có khả năng phát ra âm thanh khi thổi. Các hiện vật này được biết đến với tên gọi kèn đá.
Đàn đá và kèn đá từ đó trở thành những dấu ấn đặc biệt trong không gian văn hóa đá của Phú Yên. Chính quyền địa phương cũng xác định bộ kèn đá và đàn đá Tuy An có niên đại hơn 2.500 năm là những di sản tiêu biểu của vùng đất Tuy An.
Điều này càng thú vị khi Tuy An đồng thời sở hữu những cảnh quan gắn chặt với đá như Gành Đá Đĩa, tạo nên một câu chuyện rất riêng về mối quan hệ giữa đá, thiên nhiên và con người trên vùng đất này.
Đàn đá Tuy An hiện được lưu giữ ở đâu?
Bộ đàn đá cổ hiện được lưu giữ tại Bảo tàng Phú Yên.
Một điểm cần lưu ý khi giới thiệu di sản này là có những nguồn cũ gọi đàn đá Tuy An là “bảo vật quốc gia”, nhưng thông tin từ TTXVN/VietnamPlus năm 2023 cho biết hồ sơ đề nghị công nhận đã được lập, song bộ đàn chưa được công nhận Bảo vật quốc gia do còn thiếu tiêu chí chứng minh chủ thể.
Vì vậy, khi viết bài du lịch hiện nay, cách gọi thận trọng và chính xác hơn là “di sản văn hóa đặc sắc”, “bộ đàn đá cổ Tuy An” thay vì khẳng định đây là Bảo vật quốc gia.
Đưa tiếng đàn đá đến gần hơn với du khách
Giá trị của đàn đá ngày nay không chỉ nằm trong bảo tàng.
Phú Yên đã đưa nghệ thuật trình diễn đàn đá vào một số điểm du lịch, giúp du khách có cơ hội trực tiếp nghe âm thanh của loại nhạc cụ đặc biệt này.
Đây là cách khá thú vị để biến một di sản khảo cổ thành trải nghiệm văn hóa.
Thay vì chỉ nhìn những thanh đá qua tủ kính, người nghe có thể cảm nhận tiếng đá ngân vang và hình dung phần nào đời sống âm nhạc đã xuất hiện trên vùng đất này từ hàng nghìn năm trước.
Đàn đá Tuy An – tiếng vọng của vùng đất Phú Yên
Phú Yên được biết đến với Gành Đá Đĩa, Mũi Điện, Bãi Môn, Đầm Ô Loan, Vịnh Xuân Đài hay những bãi biển xanh trải dài. Nhưng phía sau cảnh quan thiên nhiên ấy còn là một lớp trầm tích văn hóa rất lâu đời.
Đàn đá Tuy An là một minh chứng đặc biệt.
Từ 8 thanh đá được phát hiện tình cờ trên vùng núi Hòn Một, các nhà nghiên cứu đã nhận ra một nhạc cụ cổ có hệ thống âm thanh hoàn chỉnh và lịch sử kéo dài hơn hai thiên niên kỷ.
Đến với Phú Yên vì thế không chỉ là hành trình ngắm biển, khám phá những ghềnh đá hay thưởng thức đặc sản. Đó còn có thể là hành trình lắng nghe tiếng của đá, tìm hiểu cách những cư dân từ hàng nghìn năm trước đã biến vật liệu tự nhiên thành âm nhạc.
Và đó chính là một trong những giá trị khiến đàn đá Tuy An trở thành dấu ấn văn hóa đặc biệt của vùng đất Phú Yên.